محمدجواد توكلي

warning: Creating default object from empty value in D:\WebSites\nashriyat.ir\modules\taxonomy\taxonomy.pages.inc on line 33.

بررسی تطبیقی هدف مصرف‌کننده در اقتصاد اسلامی و اقتصاد متعارف

عدم نمايش در فروشگاه: 
نمايش در فروشگاه

* مصطفي ابوطالب‌دخت شوركي / دانشجوي دكتراي فلسفة اقتصاد اسلامي، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني    mostafa_abutaleb2000@yahoo.com
محمدجمال خليليان اشكذري / دانشيار گروه اقتصاد، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني    m_khalil411@yahoo.com
محمدجواد توكلي / دانشيار گروه اقتصاد، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني    tavakoli@iki.ac.ir
دريافت: 25/12/1398 ـ پذيرش: 20/06/1399

سال انتشار: 
1399
شماره مجله: 
22
شماره صفحه: 
39

شاخص تجارت خارجي در رويكرد اسلامي

عدم نمايش در فروشگاه: 
نمايش در فروشگاه

سال دهم، شماره دوم، پياپي 20، بهار و تابستان 1398

محمدجواد توکلی / استادیار گروه اقتصاد مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره    Tavakoli@iki.ac.ir
دريافت: 07/12/1397 ـ پذيرش: 05/05/1398

سال انتشار: 
10
شماره مجله: 
20
شماره صفحه: 
5

معناشناسي «مكتب»، «نظام» و «علم» در ادبيات اقتصاد اسلامي

عدم نمايش در فروشگاه: 
نمايش در فروشگاه

سال دهم، شماره اول، پياپي 19، پاييز و زمستان 1397

حسن آقانظري / استاد پژوهشگاه حوزه و دانشگاه    hnazari@rihu.ac.ir
محمدجواد توکلي / استاديار گروه اقتصاد موسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني ره    tavakoli@iki.ac.ir
محمد بيدار / دکتري فلسفة اقتصاد اسلامي موسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني ره    bidar.mohamad@yahoo.com
دريافت: 25/01/1397 ـ پذيرش: 19/07/1397

چکيده
هرچند واژگان مکتب، نظام وعلم به طور فراوان در ادبيات اقتصاد اسلامي به كار مي‌رود، تفاهم چنداني در مورد مفهوم و رابطه آنها وجود ندارد. در اين مقاله به بررسي اين سه مفهوم و نسبت ميان آنها مي‌پردازيم. بنا به فرضيه مقاله، گزاره‌هاي اقتصاد اسلامي تنها شامل گزاره‌هاي مكتبي و علمي مي‌شوند. بر اساس يافته‌هاي تحقيق، مکتب اقتصادي اسلام، خطوط اصلي و اصول راهبردي فعاليت‌هاي اقتصادي بر اساس آموزه‌هاي اسلامي را بيان مي‌کند. علم اقتصاد اسلامي، واقعيت‌هاي اقتصادي حاصل از آموزه‌هاي نظري و عملي مکتب اسلام را توضيح داده و روابط بين متغيرهاي مستقل و وابسته را توصيف، تبيين و پيش‌بيني مي‌کند. اما نظام اقتصاد اسلامي و گزاره‌هاي حاكي از سياست‌گذاري در اقتصاد اسلامي، به‌جهت محتوا، هويت مستقلي در كنار مكتب و علم اقتصاد اسلامي ندارند؛ بلكه تركيبي از گزاره‌هاي مكتبي و علمي اقتصاد اسلامي مي‌باشند. سیاست اقتصادی اسلامي حاصل به کارگیری هم‌زمان گزاره‌های مکتبی و علمی اقتصاد اسلامي براي ارائه ابزارهای عملیاتی مورد نياز براي تحقق اهداف اقتصادي اسلام مي‌باشد. نظام اقتصاد اسلامي، در شکل کلی خود به مثابه چتری است که بخش‌های مختلفی همچون مکتب، علم و سیاست‌های اقتصاد اسلامي را می‌پوشاند. 
کليدواژه‌ها: مکتب اقتصاد اسلامي، نظام اقتصادي اسلام، علم اقتصاد اسلامي، سياست‌گذاري اقتصادي، اقتصاد اثباتي، اقتصاد هنجاري.
طبقه‌بندی JEl: N0، P4، Z12.


سال انتشار: 
10
شماره مجله: 
19
شماره صفحه: 
25

پژوهشي در تعيين حدود و مرزهاي مباني معرفت‌شناختي اقتصاد اسلامي

سال هشتم، شماره اول، پياپي 15، پاييز و زمستان 1395

محمدجواد توكلي / استاديار گروه اقتصاد مؤسسه  آموزشي و پژوهشي امام خميني ره         tavakoli@iki.ac.ir  

دريافت: 13/04/1395 ـ پذيرش: 09/09/1395

چکيده

معرفت‌شناسي اقتصاد اسلامي مي‌بايد به طور عمده به چهار سؤال به هم پيوسته در مورد چيستي، شرايط حصول، منابع و اعتبار شناخت‌هاي اقتصاد اسلامي پاسخ دهد. پاسخ به اين سؤال‌ها حدود و مرزهاي مباني معرفت شناختي اقتصاد اسلامي را شکل مي‌دهد. اقتصاددانان مسلمان تلاش چنداني جهت روشن‌نمودن اين حدود و همچنين تبيين مباني معرفت‌شناختي اقتصاد اسلامي انجام نداده‌اند. حتي تفکيک ميان مذهب و علم اقتصاد اسلامي در حوزه چيستي معرفت اقتصاد اسلامي نيز با ابهاماتي روبرو است. در اين مقاله، با استفاده از روش تحليلي به بررسي حدود و مرزهاي مباني معرفت‌شناختي اقتصاد اسلامي و طرح مباني قابل ارائه مي‌پردازيم . بنا به فرضيه تحقيق، مباني معرفت‌شناختي اقتصاد اسلامي حداقل به هشت حوزه ماهيت معرفت اقتصاد اسلامي، هويت ارزشي آن، ملاک اسلامي بودن، خصايص ساختاري شناخت‌ها، نسبت با نام‌گرايي، منابع شناخت و نسبت شناخت‌ها با واقعيت تعلق دارند. بنا به يافته‌هاي تحقيق، شناخت‌ها در اقتصاد اسلامي هويتي ترکيبي دارند، ارزش‌بار بوده و اسلامي‌بودن گزاره‌هاي علمي آن وابسته به گزاره‌هاي مذهب اقتصادي اسلام است. بر اين اساس، شکل‌گيري مذهب اقتصادي اسلام شرط خارجي ندارد؛ ولي تحقق علم اقتصاد اسلامي وابسته به تحقق (عملي/فرضي)ساختارهاي نهادي مذهب اقتصادي اسلام در جامعه است. دستيابي به شبکه‌ گزاره‌هاي اقتصاد اسلامي وابسته به استفاده از هر سه منبع عقل، حس و وحي منقول است. و بالاخره، اقتصاد اسلامي از حيث صدق و توجيه به ترتيب مبتني بر واقع‌گرايي اصلاحي و مبناگروي مي‌باشد. مباني معرفت‌شناختي مزبور هم روش‌شناسي اقتصاد اسلامي و هم محتواي نظريات اقتصاد اسلامي را تحت تأثير قرار مي‌دهد.

کليدواژه‌ها: معرفت‌شناسي، اقتصاد، اقتصاد اسلامي، مباني معرفت‌شناختي.


سال انتشار: 
8
شماره مجله: 
15
شماره صفحه: 
41

شاخص‌ بانكداري اسلامي

سال ششم، شماره اول، پياپي 11، پاييز و زمستان 1393

محمدجواد توكلي / استاديار مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني ره                                           tavakoli@iki.ac.ir

عبدالخالق كريمي / دانشجوي دكتري قرآن و اقتصاد جامعة المصطفي العالمية abkarimi58@gmail.com

دريافت: 25/4/1393 ـ پذيرش: 4/10/1393

چكيده

گسترش بانكداري اسلامي در دهه‌هاي اخير، ضرورت تدوين شاخص‌هاي ارزيابي ميزان تحقق آرمان‌هاي آن را دو چندان كرده است. سؤال اصلي اين مقاله اين است كه چگونه مي‌توان وضعيت بانكداري اسلامي را ارزيابي كرد. يافته‌هاي اين مقاله، با روش تحليلي، نشان مي‌دهد كه رعايت موازين فقهي اسلام و تحقق اهداف شريعت، دو بُعد محوري در بانكداري اسلامي را تشكيل مي‌دهند. مؤلفه‌هاي بُعد اول، حذف ربا، جهالت، فساد و رعايت فقه قراردادها و مؤلفه‌هاي بُعد دوم، كارايي، همگرايي بخش بانكي و حقيقي، عدالت، ايفاي مسئوليت اجتماعي، تكريم مشتري و ترويج قرض‌الحسنه مي‌باشند. در اين مقاله، براي سنجش ميزان رعايت موازين فقهي نماگرهاي قرارداد واقعي، اطلاعات بانكداري اسلامي، اطلاع از مفاد قرارداد، سلامت بانكي، تخصيص در زمينه قرارداد و مطالبات غيرمعوق معرفي شده‌اند. براي ارزيابي تحقق اهداف شريعت نيز نماگرهاي كارايي، حاشيه سود بانكي، برابري فرصت، تسهيلات غيررانتي، امهال معسر، توازن منطقه‌اي تسهيلات، كارمزد عادلانه، تخصيص تسهيلات تكليفي، تأمين مالي طيب، پرداخت به موقع تسهيلات، و تخصيص قرض‌الحسنه مطرح شده‌اند. شاخص پيشنهادي بانكداري اسلامي، ميانگين ساده نماگرهاي رعايت موازين فقهي و تحقق اهداف شريعت است.

كليدواژه‌ها: بانكداري اسلامي، بانك اسلامي، شاخص، نماگر، مقاصد شريعت.

طبقه‌بندي JEL: E59، C43، P4.

 

سال انتشار: 
6
شماره مجله: 
11
شماره صفحه: 
71

شاخص توليد خالص داخلي طيب*

 

سال سوم، شماره دوم، پياپي ششم، بهار و تابستان 1391، صفحه 29 ـ 53

Ma'rifat-e Eghtesadi-e Islami, Vol.3. No.2, Spring & Summer 2012

محمدجواد توكلي** / عباس شفيعي‌نژاد***

چكيده

بروز مشكلات زيست‌محيطي در عصر حاضر توجه اقتصاددانان را به رويكرد توسعه پايدار جلب كرده و زمينه ساز طراحي شاخص توليد ناخالص داخلي سبز بوده است. اين مقاله در تبيين رويكرد اسلامي نسبت به شاخص توليد ناخالص داخلي، اين سؤال را مطرح مي‌كند كه چه نوع توليدي از نظر اسلام مطلوب است و با اتخاذ رويكردي تحليلي، اين فرضيه را مطرح مي‌كند كه در گفتمان قرآني و روايي، به جاي توجه به توليد سبز، به توليد حلال و طيب توجه شده است. اين رويكرد متفاوت ديني، موجب تغييراتي اساسي در حسابداري ملي، سياست‌گذاري‌هاي توليدي و همچنين برنامه‌ريزي پيشرفت مي‌شود. در اين رويكرد، شاخص متعارف توليد خالص داخلي با توجه به توليدات غير طيب، هزينه‌ها و منافع محيطي، اجتماعي و اخلاقي تعديل مي‌شود. شاخص پيشنهادي كه از آن با عنوان شاخص توليد خالص داخلي طيب ياد شده ارزش كالاها و خدمات طيب توليدشده در يك مقطع زماني مشخص را نشان مي‌دهد.

كليد واژه‌ها: توليد، حلال، توليد حلال، توليد خالص داخلي، توليد مطلوب اسلامي

طبقه‌بندي JEL:C82،Q01، E23، E01.

سال انتشار: 
3
شماره مجله: 
6
شماره صفحه: 
29

روش‌شناسي تدوين شاخص پيشرفت انساني بر اساس گفتمان قرآني

سال دوم، شماره دوم، پياپي چهارم، بهار و تابستان 1390، صفحه 31 ـ 56

Ma'rifat-i Eghtesadi, Vol.2. No.2, Spring & Summer 2011

محمّدجواد توكلي*

چكيده

نماگر‌ها و شاخص توسعه نقشي اساسي در ارزيابي و بهبود ميزان پيشرفت كشورها ايفا مي‌كنند. از نگاه روش‌شناسانه، تدوين شاخص يك‌پارچة توسعه و پيشرفت مستلزم پيمودن چهار مرحلة مفهوم‌سازي، استخراج معيارها، طرّاحي نماگر‌ها و پك‌پارچه‌سازي آنها مي‌باشد. بنا به فرضية اين مقاله كه با استفاده از روش تحليلي ارزيابي شده است، پذيرش مفهوم قرآني توسعه و پيشرفت موجب تحوّلي اساسي در تدوين معيارها و همچنين شاخص آن مي‌شود. بر اساس گفتمان قرآني، توسعة جوامع انساني به مفهوم تعالي افراد آن جوامع براي دست‌يابي به زندگي پاكيزه (=حيات طيبه) در سرزمين پاك (=بلدة طيبه) و آباد (عمران) است. اين مفهوم متعالي از توسعة انساني را كه از آن با عنوان «پيشرفت انساني» ياد مي‌شود، مي‌توان با توجه به كلام وحي در آسيب‌شناسي تمدّن‌ها و در چارچوب مؤلّفه‌هاي «توانمندي اخلاقي»، «توانمندي فكري»، «توانمندي جسمي ـ رواني»، و «توانمندي درآمدي» ملّت‌ها بازشناسي كرد. در اين چارچوب، شاخص‌هاي تركيبي پيشرفت انساني تحقّق اين توانمندي‌هاي چهارگانه را اندازه‌گيري مي‌كند. وزن‌دهي به هريك از اين توانمندي‌ها را مي‌توان با توجه به تأكيدات ديني بر هريك از آنها تعيين نمود.

كليدواژه‌ها: توسعه و پيشرفت، پيشرفت انساني، الگوي اسلامي- ايراني پيشرفت، حيات طيبه، شاخص پيشرفت، گفتمان قرآني.

طبقه‌بندي JEL: C8, C43, O15, O1

سال انتشار: 
2
شماره مجله: 
4
شماره صفحه: 
31

درآمدي بر چيستي، قلمرو، و چشم اندازهاي فلسفة اقتصاد اسلامي

، سال دوم، شماره اول، پياپي سوم، پاييز و زمستان 1389، صفحه 65 ـ 92

Ma'rifat-i Eghtesadi, Vol.2. No.1, Fall & Winter 2010-11

محمّدجواد توكلي*

چكيده

در دهه‌هاي اخير، گسترش مطالعات انتقادي فلسفة اقتصاد، محقّقان اقتصاد اسلامي را با سؤالي جدّي در مورد نقش مطالعات فلسفي در هويّت بخشي به دانش اقتصاد اسلامي و ارتقاي آن مواجه ساخته است. در اين مقاله، با استفاده از روش تحليل فلسفي، به بررسي چيستي، قلمرو، و چشم‌اندازهاي فلسفة اقتصاد اسلامي در مقايسه با فلسفة اقتصاد متعارف مي‌پردازيم. فرضية اصلي مقاله آن است كه اين دو زمينة مطالعاتي مي‌توانند در تعامل با يكديگر، با پرداختن به جنبه‌هاي معرفت‌شناختي، هستي‌شناختي،انسان‌شناختي، و ارزش‌شناختي گزاره‌هاي اقتصادي، به ارتقاي دانش اقتصادي كمك كنند. مطالعات فلسفة اقتصاد اسلامي ـ كه از نظر نوع نگاه فلسفي (مضاف) و متعلّق بررسي درجة دوم (مضاف‌اليه) از همتاي خود متمايز است، دو دسته منافع بيروني و دروني دارد. اين رويكرد با گسترش منابع، ابزارها، و متعلّق شناخت و ترويج نظام ارزشي متعالي، به بازسازي واقعيت اقتصادي در نظريه‌هاي اقتصادي ياري مي‌رساند. از اين گذشته، با اين بررسي‌ها، خودآگاهي اقتصاددانان نسبت به ماهيت و توان نظريه‌هاي اقتصاد اسلامي افزايش مي‌يابد و حلقه‌هاي مفقوده ميان مباني، نظريه‌پردازي، و اجرا در آثار اقتصاد اسلامي كشف مي‌شود؛ و بدين ترتيب زمينة هويّت‌بخشي به دانش اقتصاد اسلامي و تصحيح مسير حركت آن فراهم مي‌گردد.

كليد واژه‌ها: فلسفة مضاف، فلسفة اقتصاد، فلسفة اقتصاد اسلامي، معرفت‌شناسي، هستي‌شناسي، ارزش‌شناسي.

.B41,B5: JELطبقه بندي

سال انتشار: 
2
شماره مجله: 
3
شماره صفحه: 
65

درآمدي بر فلسفة اخلاق تجارت با رويكردي اسلامي

سال اول، شماره اول، بهار 1389، ص 7 ـ 31

محمدجواد توكلي*

چكيده

در چند دهه اخير شكل‌گيري جنبش اخلاق كسب و كار و نهضت علمي اخلاق حرفه اي ديدگاه‌هاي دوگانه گراي اخلاق فردي و اجتماعي را به چالش كشيده است. بسياري از متفكران اقتصادي به اين نكته پي برده اند كه بر خلاف تفكرات سنتي در اقتصاد، فشار قانون و همچنين دست نامرئي بازار نمي‌تواند از آسيب‌هاي اخلاقي تجارت جلوگيري كند. در مقابل گسترش اخلاق كسب و كار مي‌تواند با پر كردن خلاء‌هاي قانوني به كاركرد بهتر تجارت كمك نمايد: بر اساس فرضيه مطرح شده در اين مقاله، كه با روش تحليلي مورد بررسي قرار گرفته، اسلام با گذر از رويكرد كاركرد گرايانه صرف به تجارت، اخلاق تجارت را راهكاري براي گسترش فضايل اخلاقي در بازار و جامعه اسلامي قلمداد مي‌كند. توجه به اين رويكرد، مي‌تواند از طرفي منعكس كننده ضرورت مهندسي فرهنگي بازار باشد؛ و از طرف ديگر جهت‌گيري‌هاي سياستي به منظور نهادينه كردن اخلاق اسلامي تجارت را دگرگون نمايد.

كليد واژه‌ها: اخلاق تجارت، اخلاق سودگرايانه، اخلاق ديني، اخلاق حرفه‌اي، آسيب‌هاي اخلاقي تجارت، مهندسي فرهنگي بازار.

سال انتشار: 
1
شماره مجله: 
1
شماره صفحه: 
7
همزمانی محتوا