مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت اقتصاداسلامی 2042-2322 17 2 2026 09 06 بررسی تطبیقی عقلانیت در نظریه بازی: ارائه چارچوب «نظریه تعامل اقتصادی» با تأکید بر عدالت و شرع 5002538 10.22034/marefateeqtesadi.2026.5002538 FA محمود عیسوی دانشیار - گروه اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی 2285000000020986 Journal Article 2026 01 27 This study provides a comparative analysis of rationality in game theory within conventional economics and Islamic economics. Game theory, as a mathematical framework for strategic decision-making, primarily relies on instrumental rationality, self-interest, consequentialist ethics, and secular justice. This approach faces limitations, particularly in accounting for human behavior influenced by ethical and social values. In contrast, Islamic economics emphasizes comprehensive rationality, encompassing instrumental, ethical, and justice-oriented dimensions, integrating Shariah rules, prohibition of usury, and fairness in decision-making. Comparative analysis indicates that incorporating ethical and justice considerations into economic models can better predict actual economic behavior and promote equitable, legitimate economic policies. The findings suggest that Islamic rationality can complement instrumental rationality in economic analysis and contribute to the design of sustainable and ethically grounded institutions and policies. این مطالعه به بررسی تطبیقی مفهوم عقلانیت در نظریه بازی در اقتصاد متعارف و اقتصاد اسلامی می‌پردازد. نظریه بازی به‌عنوان چارچوبی ریاضی برای تحلیل تصمیم‌های راهبردی، عمدتاً بر عقلانیت ابزاری، خودخواهی، پیامدگرایی اخلاقی و عدالت سکولار مبتنی است. این رویکرد محدودیت‌هایی دارد؛ به‌ویژه در تحلیل رفتار انسانی که تحت تأثیر ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی قرار می‌گیرد. در مقابل، اقتصاد اسلامی با تمرکز بر عقلانیت جامع، شامل بعد ابزاری، اخلاقی و عدالت‌محوری است، که قواعد شرعی، منع ربا و توجه به انصاف و خیر جمعی را در تصمیم‌گیری‌ها لحاظ می‌کند. مقایسه تطبیقی نشان می‌دهد که ادغام ارزش‌های اخلاقی و عدالت در مدل‌های اقتصادی می‌تواند رفتار واقعی عاملان اقتصادی را بهتر پیش‌بینی کند و سیاست‌گذاری اقتصادی را عدالت‌محور و مشروع نماید. همچنین، این رویکرد فرصت‌های پژوهشی جدیدی برای توسعه مدل‌های بازی اسلامی، شبیه‌سازی بازارها، و آموزش عقلانیت جامع فراهم می‌آورد. نتایج مطالعه نشان می‌دهد که عقلانیت اسلامی می‌تواند مکمل عقلانیت ابزاری در تحلیل‌های اقتصادی باشد و به طراحی نهادها و سیاست‌های اقتصادی پایدار و اخلاق‌محور کمک کند و زمینه مناسبی برای ارایه «نظریه تعامل اقتصادی» را در اقتصاد اسلامی فراهم ‌آورد.