مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت اقتصاداسلامی 2042-2322 17 1 2026 03 06 تحلیل نهادی حکمرانی بیت‌المال در دولت نبوی 5003168 10.22034/marefateeqtesadi.2026.5003168 FA سیدجواد میرزازاده قصابکلایی عضو هیئت علمی اقتصاد مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) 0009-0009-8201-2016 سیدمحمدعلی موسوی استادیار گروه اقتصاد مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) 0009-0004-5539-4956 Journal Article 2025 12 16 This research, with a comparative and institutional approach, re-examines the mechanisms of treasury governance in the Prophetic state in their historical and cultural context. In this study, the modern theories of “agent-employer” and “beneficiaries” are used not for direct adaptation and conceptual imposition, but as analytical tools to understand similar functions in two different contexts. The research focuses on identifying the institutional logic of prophetic decisions. The findings show that the Prophet of Islam, by utilizing otherworldly motivations, internal and popular oversight, moral accountability, and fair distribution of resources, established a dynamic balance between justice, legitimacy, and efficiency; which opens a new horizon for analyzing the cost of agency in morally oriented societies and reveals the missing link in conventional models focused on material motivation. This governance based on value and justice was able to create a primitive but effective form of controlling agents and regulating public interests without relying on complex bureaucratic structures. The research findings on the resilience, effectiveness, and dynamism of the experience of prophetic governance implicitly challenge the static theory of Islamic institutions and establish a dialogue between contemporary theories of governance and the experience of early Islam. این پژوهش با رویکردی تطبیقی و نهادی، به بازخوانی سازوکارهای حکمرانی بیت‌المال در دولت نبوی در بستر تاریخی و فرهنگی خود می‌پردازد. در این مطالعه، نظریه‌های مدرن «کارگزار–کارفرما» و «ذی‌نفعان» نه برای تطبیق مستقیم و تحمیل مفهومی، بلکه به عنوان ابزارهای تحلیلی برای فهم کارکردهای مشابه در دو بستر متفاوت به کار می‌روند. تمرکز پژوهش بر شناسایی منطق نهادی تصمیمات نبوی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که پیامبر با بهره‌گیری از انگیزه‌های اخروی، نظارت‌های درونی و مردمی، پاسخ‌گویی اخلاقی و توزیع عادلانه‌ منابع، نوعی موازنه‌ پویا میان عدالت، مشروعیت و کارایی برقرار نمودند؛ که افق جدیدی برای تحلیل هزینه نمایندگی در جوامع اخلاق‌محور می‌گشاید و حلقه مفقوده مدل‌های متعارفِ متمرکز بر انگیزش مادی را آشکار می‌سازد. این حکمرانیِ مبتنی بر ارزش و عدالت توانست بدون تکیه بر ساختارهای پیچیده‌ بوروکراتیک، شکل ابتدایی اما مؤثر از کنترل کارگزاران و تنظیم منافع عمومی را پدید آورد. یافته‌های پژوهش مبنی بر تاب‌آوری، کارآمدی و پویایی تجربه حکمرانی نبوی، به طور ضمنی نظریه ایستایی نهادهای اسلامی را نیز به چالش کشیده و گفت‌وگویی میان نظریه‌های معاصر حکمرانی و تجربه‌ صدر اسلام برقرار می‌سازد.