TY  - JOUR
ID  - 5003572
TI  - تجزیه و تحلیل انتقادی «ماهیت عقلانیت اقتصادی متعارف» و ارائه یک الگوی جدید
JO  - مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)
JA  - 15
LA  - fa
SN  - 2042-2322
AU  - Rafiee Atani, Ataollah
AD  - استادیار - دانشگاه علم و صنعت ایران
Y1  - 2026
PY  - 2026
VL  - 17
IS  - 2
SP  - 
EP  - 
KW  - انسان اقتصادی
KW  - عقلانیت اقتصادی نئوکلاسیک
KW  - انسان نهادمند
KW  - : اقتصاد رفتاری
KW  - عقلانیت فازی پویا
DO  - 10.22034/marefateeqtesadi.2026.5003572
AB  - در نظریه‌های متعارف اقتصاد، عقلانیت اغلب بر پایه‌ی ترجیحات پایدار و اطلاعات کامل تعریف و به عقلانیت ابزاری فروکاسته شده است. این تلقی که ریشه در امتزاج فلسفه‌ی دکارتی، عقل قاعده‌گذار کانتی و تفکیک ابزاری ـ ارزشی وبری دارد و در نظریه‌ی انتخاب عقلانی تبلور یافته، تصویری تقلیل‌گرایانه از «انسان اقتصادی» به‌مثابه فردی محاسبه‌گر، منفعت‌طلب و جدا از زمینه‌های اخلاقی و اجتماعی ارائه می‌دهد. مقاله‌ی حاضر با رویکردی انتقادی نشان می‌دهد که این تصویر نه حقیقتی جهان‌شمول، بلکه برساخته‌ای تاریخی ـ فرهنگی است که بسیاری از ابعاد وجودی انسان را نادیده می‌گیرد. در این راستا، عقلانیت از سه منظر بررسی می‌شود: بُعد فلسفی با بازخوانی نقش دکارت، کانت و وبر در شکل‌گیری عقلانیت مدرن؛ بُعد اجتماعی ـ نهادی با تأکید بر نظریه‌ی «انسان نهادمند» و اثر ساختارها، هنجارها و فرهنگ بر کنش عقلانی؛ و بُعد روان‌شناختی با توجه به عقلانیت محدود و یافته‌های اقتصاد رفتاری نتایج نشان می‌دهد الگوی کلاسیک عقلانیت به دلیل فروکاستن عقل به محاسبه‌ی ابزاری، توان تبیین رفتار واقعی انسان را ندارد. در پاسخ، چارچوب «عقلانیت فازی پویا» مبتنی بر حکمت صدرایی پیشنهاد می‌شود که عقلانیت را طیفی چندسطحی می‌داند و درهم‌تنیدگی ابعاد ابزاری، اخلاقی، اجتماعی و الهی را برای فهم واقع‌بینانه‌تر رفتار اقتصادی انسان برجسته می‌سازد.
UR  - https://marefateeqtesadi.nashriyat.ir/node/5003572
L1  - ER  -