مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) 2026 08 04 ماهیت و محدودیتهای عقلانیت اقتصادی و ارائه الگوی جدید 5003572 FA عطاءالله رفیعی آتانی استادیار - دانشگاه علم و صنعت ایران 0000-0003-4634-5648 Journal Article 2026 01 21 In mainstream economic theory, rationality is typically defined in terms of stable preferences and complete information and reduced to instrumental rationality. Rooted in a synthesis of Cartesian philosophy, Kantian rule-governed reason, and Weber’s instrumental–value distinction, and crystallized in rational choice theory, this view reduces homo economicus to a calculating, self-interested individual detached from ethical and social contexts. Adopting a critical approach, this article argues that such a reductionist conception is not a universal truth but a historical and cultural construct that neglects essential dimensions of human behavior. Rationality is examined across three dimensions: philosophically, through a reconsideration of the roles of Descartes, Kant, and Weber in shaping modern rationality; socially and institutionally, by emphasizing the “embedded human” and the influence of structures, norms, and culture on rational action; and psychologically, by addressing cognitive limitations through bounded rationality and findings from behavioral economics and neuroeconomics. The results indicate that the classical model of rationality, by reducing reason to instrumental calculation, fails to adequately explain actual human behavior. In response, the article proposes an alternative framework—“Dynamic Fuzzy Rationality,” grounded in Sadrian philosophy—which conceptualizes rationality as a continuous, evolving spectrum encompassing instrumental, ethical, and transcendent levels, thereby offering a more realistic and comprehensive account of human economic behavior. در نظریه‌های متعارف اقتصاد، عقلانیت اغلب بر پایه‌ی ترجیحات پایدار و اطلاعات کامل تعریف و به عقلانیت ابزاری فروکاسته شده است. این تلقی که ریشه در امتزاج فلسفه‌ی دکارتی، عقل قاعده‌گذار کانتی و تفکیک ابزاری ـ ارزشی وبری دارد و در نظریه‌ی انتخاب عقلانی تبلور یافته، تصویری تقلیل‌گرایانه از «انسان اقتصادی» به‌مثابه فردی محاسبه‌گر، منفعت‌طلب و جدا از زمینه‌های اخلاقی و اجتماعی ارائه می‌دهد. مقاله‌ی حاضر با رویکردی انتقادی نشان می‌دهد که این تصویر نه حقیقتی جهان‌شمول، بلکه برساخته‌ای تاریخی ـ فرهنگی است که بسیاری از ابعاد وجودی انسان را نادیده می‌گیرد. در این راستا، عقلانیت از سه منظر بررسی می‌شود: بُعد فلسفی با بازخوانی نقش دکارت، کانت و وبر در شکل‌گیری عقلانیت مدرن؛ بُعد اجتماعی ـ نهادی با تأکید بر نظریه‌ی «انسان نهادمند» و اثر ساختارها، هنجارها و فرهنگ بر کنش عقلانی؛ و بُعد روان‌شناختی با توجه به عقلانیت محدود و یافته‌های اقتصاد رفتاری نتایج نشان می‌دهد الگوی کلاسیک عقلانیت به دلیل فروکاستن عقل به محاسبه‌ی ابزاری، توان تبیین رفتار واقعی انسان را ندارد. در پاسخ، چارچوب «عقلانیت فازی پویا» مبتنی بر حکمت صدرایی پیشنهاد می‌شود که عقلانیت را طیفی چندسطحی می‌داند و درهم‌تنیدگی ابعاد ابزاری، اخلاقی، اجتماعی و الهی را برای فهم واقع‌بینانه‌تر رفتار اقتصادی انسان برجسته می‌سازد.