Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, Volume 17, Issue 1, No 33, Year 2026, Pages 199-216

    A jurisprudential study of historical reports on the equal division of the treasury in the Alawi government*

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Mahdi Khatibi / Associate Professor of Economics, Imam Khomeini Education and Research Institute / m.khatibi@iki.ac.ir
    dor 20.1001.1.20422322.1404.17.1.9.1
    doi Registering DOI...
    Abstract: 
    The equal division of the treasury by Imam Ali is one of the definitive reports in the history of early Islam. Despite the certainty of the original report, no report has been cited about its details and which of the revenues of the treasury were divided equally. What exacerbates the ambiguity is the lack of reference to the necessity of equal division of the treasury in jurisprudential books. Therefore, the present study, relying on historical reports and outlining the jurisprudential foundations of the issue and using the ijtihad method, seeks to answer the question of which sources of the treasury were divided equally among Muslims by the Imam. The results of the research show that, considering the multiplicity of sources of the treasury and the determination of the place of consumption for some of them, Hazrat only divided some of the revenues of the treasury, in which everyone had an equal share, equally, and this approach did not include that part of the treasury that had a specific place of consumption.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :بررسی فقهی گزارش‌های تاریخی تقسیم مساوی بیت‌المال در حکومت علوی(ع) *
    Abstract: 
    تقسیم مساوی بیت‌المال توسط امیرالمؤمنین(ع) جزء گزارش‌های قطعی در تاریخ صدر اسلام است. به‌رغم قطعیت اصل گزارش، از جزئیات آن و اینکه کدام‌یک از درآمدهای بیت‌المال را به مساوات تقسیم می‌کردند، گزارشی نقل نشده است. آنچه که محل ابهام را تشدید می‌کند، عدم اشاره به لزوم تقسیم مساوی بیت‌المال در کتب فقهی است. بدین جهت پژوهش حاضر با تکیه بر گزارش‌های تاریخی و طرح مبانی فقهی مسئله و به روش اجتهادی درصدد پاسخ به این پرسش است که حضرت(ع) کدام‌یک از منابع بیت‌المال را به مساوات در بین مسلمانان تقسیم می‌کردند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد با توجه به تعدد منابع بیت‌المال و تعیین محل مصرف برای برخی از آنها، حضرت(ع) صرفاً برخی از درآمدهای بیت‌المال را که همه در آن به‌صورت مساوی سهم داشتند به مساوات تقسیم می‌کرد و این رویکرد شامل آن ‌بخش از بیت‌المال که محل مصرف مشخص داشت، نمی‌شد.
    References: 
    • قرآن کریم.
    • نهج البلاغه. 
    • ابن‌ابی‌الحدید، عبد الحمید بن هبة‌الله (1404ق). شرح نهج البلاغة لابن‌ابی‌الحدید. قم: کتابخانة آیت‌الله مرعشی.
    • ابن‌ابی‌شیبه، عبدالله بن محمد (۱۴۱۶ق). المصنف. بیروت: دار الکتب العلمیه.
    • ابن‌ادریس، محمد ‌بن ‌منصور ‌بن ‌احمد ‌(1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی.‌ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
    • ‌ابن‌بابویه قمی، محمد ‌بن‌ علی (شیخ صدوق) (1415ق). المقنع‌. قم: مؤسسة امام هادى(ع).
    • ‌ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی (1404ق). تحف العقول. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
    • ابن‌شهر آشوب، محمدعلی (1379ق). مناقب آل ابی طالب(ع). قم: علامه. 
    • ابن‌عقده کوفی، احمد بن محمد (1421ق). فضائل امیرالمؤمنین(ع) قم: دلیل ما.
    • ابن‌فارس، احمد بن زکریا (1404ق). معجم مقائیس اللغة. قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم. 
    • ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله‌ بن ‌مسلم (1384). امامت و سیاست (تاریخ خلفا). ترجمة سیدناصر طباطبایی. بی‌جا: ققنوس.
    • اردبیلى، احمد بن محمد (1403ق). ‌مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
    • اسکافی، ابوجعفر محمد بن عبدالله (1402ق). المعیار و الموازنه. بیروت: بی‌نا.
    • بذرپاچ، حمید و عزیزاللهی، حجت (1401). واکاوی مبانی تقسیم مساوی بیت‌المالل با تکیه بر قاعدة عدل و انصاف. فقه و حقوق نوین، 2(9)، 1ـ13.
    • بلاذری، احمد بن یحیی (1337ق). فتوح البلدان. ترجمة محمد توکل، بی‌جا: نقره.
    • بلاذری، احمد ‌بن‌ یحیی (1417ق). انساب الأشراف. تحقیق: سهیل زکار و ریاض زرکلی. بیروت: دار الفکر. 
    • ثقفی کوفی، محمد بن ابراهیم (1353ق). الغارات. تهران: انجمن آثار علمی.
    • حاجی‌زاده، یدالله (1398). تقسیم بیت‌المال در سیرة امام علی(ع) و واکاوی علل آن. پژوهش‌های نهج البلاغه، 18(61)، 53ـ66.
    • حسینی، سیدرضا (1380). بیت‌المال، دانشنامة امام علی(ع). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه.
    • حقانی زنجانی، حسین (1369). فلسفة جزیه و خراج و اهمیت آنها. درس‌هایی از مکتب اسلامی،30(11)، 30ـ35.
    • حلبى، ابوالصلاح تقى بن نجم (1404ق). ‏تقریب المعارف‏. قم: الهادی.
    • خلیلیان، محمدجمال و آزادی، محمدهادی (1393). منابع مالی و معیارهای تخصیص بودجه در دولت اسلامی. معرفت اقتصاد اسلامی، 30(11)، 129ـ149.
    • خلیلیان، محمدجمال و جوشقانی نائینی، سیدحمید (1397). الگوی پیشنهادی تدوین بودجه در دولت اسلامی. اقتصاد اسلامی، 18(71)، 99ـ137.
    • خمینی، سیدروح‌الله (بی‌تا). تحریر الوسیله. قم: مؤسسة مطبوعات دار العلم. 
    • راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. لبنان ـ سوریه: دار العلم ـ الدار الشامیه.
    • رحمان ستایش، محمدکاظم (1393). دانشنامة جهان اسلام. بی‌جا: بی‌نا. 
    • سبحانى، جعفر (1420ق). الخمس فی الشریعة الإسلامیة الغراء‌. قم: مؤسسة امام صادق(ع).‌
    • شهید ثانى، زین‌الدین بن على (1410ق). ‌الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیه (ط ـ الحدیثه). قم: کتاب‌فروشى داورى‌. 
    • طباطبایی حائری، سیدعلی ‌بن ‌محمد (1418ق). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسة آل‌البیت(ع). ‌
    • طباطبایى یزدى، سیدمحمدکاظم (1419ق). العروة الوثقى فیما تعم به البلوى (المحشى). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم. 1419ق. 
    • طوس‍ی‌، م‍ح‍م‍د ب‍ن‌ ح‍س‍ن‌ (1400ق). الاقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد. تهران: مکتبة چهل ستون العامة و مدرستها. 
    • طوسى، محمد بن حسن (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیه. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریه. 
    • طوسى، محمد بن حسن (1414ق). الأمالی. قم: دار الثقافه.
    • علامه حلى، حسن بن یوسف (1420ق). تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الامامیه (ط ـ الحدیثه). قم: مؤسسة امام صادق(ع). 
    • علامه حلى، حسن ‌بن ‌یوسف (1410ق). إرشاد الأذهان إلى أحکام الایمان. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم. 
    • فیومى، احمد بن محمد (بی‌تا). ‌المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: منشورات دار الرضی‌. 
    • قطب‌الدین راوندى، سعید بن هبة‌الله (1409ق). الخرائج و الجرائح‏. قم: مؤسسة امام مهدى(عج).
    • کاشف‌الغطاء، جعفر بن خضر مالکى (بی‌تا). کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء(ط ـ القدیمه). بیروت: دار التراث. ‌
    • کرکی، علی ‌بن ‌حسین‌ (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد‌. قم: مؤسسة آل‌البیت(ع). 
    • کلینی، محمد ‌بن‌ یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه. 
    • کلانترى ارسنجانى، على‌اکبر (1416ق). ‌الجزیة و أحکامها فی الفقه الإسلامی‌. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
    • گراوند، مجتبی و خالدی سردشتی، شهرام (1397). سیرة امام علی(ع) در تقسیم بیت‌المال. سیره‌پژوهی اهل‌بیت(ع)، 4(7)، 7ـ24.
    • محقق حلى، نجم‌الدین جعفر بن حسن (1408ق). شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسة اسماعیلیان.
    • مصباحی مقدم، غلامرضا و میسمی، حسین (1394). بیت‌المال در اقتصاد و مالیة اسلامی: دلالت‌هایی برای اصلاح نظام مالیات و یارانه در کشور. تهران: دانشگاه امام صادق(ع). 
    • مفید، محمد بن محمد (1413ق). المقنعه. قم: کنگرة جهانى هزارة شیخ مفید.
    • منتظری مقدم، حامد (1389). شیوه‌های تقسیم بیت‌المال در صدر اسلام. معرفت اقتصاد اسلامی، 1(2)، 137ـ169.
    • منتظری، حسینعلی (1409ق). دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیه. قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه.
    • نجفی، محمدحسن (بی‌تا). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی. 
    • وزارت امور اقتصادی و دارایی: https: //www. mefa. ir/news//.
    • یعقوبی، ابن واضح (بی‌تا). تاریخ یعقوبی. بیروت: دار صادر.
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Khatibi, Mahdi. (2026) A jurisprudential study of historical reports on the equal division of the treasury in the Alawi government*. Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 17(1), 199-216 https://doi.org/10.22034/marefateeqtesadi.2026.5002999.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Mahdi Khatibi."A jurisprudential study of historical reports on the equal division of the treasury in the Alawi government*". Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 17, 1, 2026, 199-216

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Khatibi, M.(2026) 'A jurisprudential study of historical reports on the equal division of the treasury in the Alawi government*', Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 17(1), pp. 199-216

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Khatibi, M. A jurisprudential study of historical reports on the equal division of the treasury in the Alawi government*. Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 2026; 17(1): 199-216