The equal division of the treasury by Imam Ali is one of the definitive reports in the history of early Islam. Despite the certainty of the original report, no report has been cited about its details and which of the revenues of the treasury were divided equally. What exacerbates the ambiguity is the lack of reference to the necessity of equal division of the treasury in jurisprudential books. Therefore, the present study, relying on historical reports and outlining the jurisprudential foundations of the issue and using the ijtihad method, seeks to answer the question of which sources of the treasury were divided equally among Muslims by the Imam. The results of the research show that, considering the multiplicity of sources of the treasury and the determination of the place of consumption for some of them, Hazrat only divided some of the revenues of the treasury, in which everyone had an equal share, equally, and this approach did not include that part of the treasury that had a specific place of consumption.
Title :بررسی فقهی گزارشهای تاریخی تقسیم مساوی بیتالمال در حکومت علوی(ع) *
Abstract:
تقسیم مساوی بیتالمال توسط امیرالمؤمنین(ع) جزء گزارشهای قطعی در تاریخ صدر اسلام است. بهرغم قطعیت اصل گزارش، از جزئیات آن و اینکه کدامیک از درآمدهای بیتالمال را به مساوات تقسیم میکردند، گزارشی نقل نشده است. آنچه که محل ابهام را تشدید میکند، عدم اشاره به لزوم تقسیم مساوی بیتالمال در کتب فقهی است. بدین جهت پژوهش حاضر با تکیه بر گزارشهای تاریخی و طرح مبانی فقهی مسئله و به روش اجتهادی درصدد پاسخ به این پرسش است که حضرت(ع) کدامیک از منابع بیتالمال را به مساوات در بین مسلمانان تقسیم میکردند. نتایج تحقیق نشان میدهد با توجه به تعدد منابع بیتالمال و تعیین محل مصرف برای برخی از آنها، حضرت(ع) صرفاً برخی از درآمدهای بیتالمال را که همه در آن بهصورت مساوی سهم داشتند به مساوات تقسیم میکرد و این رویکرد شامل آن بخش از بیتالمال که محل مصرف مشخص داشت، نمیشد.
طباطبایى یزدى، سیدمحمدکاظم (1419ق). العروة الوثقى فیما تعم به البلوى (المحشى). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم. 1419ق.
طوسی، محمد بن حسن (1400ق). الاقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد. تهران: مکتبة چهل ستون العامة و مدرستها.
طوسى، محمد بن حسن (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیه. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریه.
طوسى، محمد بن حسن (1414ق). الأمالی. قم: دار الثقافه.
علامه حلى، حسن بن یوسف (1420ق). تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الامامیه (ط ـ الحدیثه). قم: مؤسسة امام صادق(ع).
علامه حلى، حسن بن یوسف (1410ق). إرشاد الأذهان إلى أحکام الایمان. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
فیومى، احمد بن محمد (بیتا). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: منشورات دار الرضی.
قطبالدین راوندى، سعید بن هبةالله (1409ق). الخرائج و الجرائح. قم: مؤسسة امام مهدى(عج).
کاشفالغطاء، جعفر بن خضر مالکى (بیتا). کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء(ط ـ القدیمه). بیروت: دار التراث.
کرکی، علی بن حسین (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسة آلالبیت(ع).
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
کلانترى ارسنجانى، علىاکبر (1416ق). الجزیة و أحکامها فی الفقه الإسلامی. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
گراوند، مجتبی و خالدی سردشتی، شهرام (1397). سیرة امام علی(ع) در تقسیم بیتالمال. سیرهپژوهی اهلبیت(ع)، 4(7)، 7ـ24.
محقق حلى، نجمالدین جعفر بن حسن (1408ق). شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسة اسماعیلیان.
مصباحی مقدم، غلامرضا و میسمی، حسین (1394). بیتالمال در اقتصاد و مالیة اسلامی: دلالتهایی برای اصلاح نظام مالیات و یارانه در کشور. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
مفید، محمد بن محمد (1413ق). المقنعه. قم: کنگرة جهانى هزارة شیخ مفید.
منتظری مقدم، حامد (1389). شیوههای تقسیم بیتالمال در صدر اسلام. معرفت اقتصاد اسلامی، 1(2)، 137ـ169.
منتظری، حسینعلی (1409ق). دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیه. قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه.
نجفی، محمدحسن (بیتا). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
وزارت امور اقتصادی و دارایی: https: //www. mefa. ir/news//.
یعقوبی، ابن واضح (بیتا). تاریخ یعقوبی. بیروت: دار صادر.
Khatibi, Mahdi. (2026) A jurisprudential study of historical reports on the equal division of the treasury in the Alawi government*. Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 17(1), 199-216 https://doi.org/10.22034/marefateeqtesadi.2026.5002999.
Mahdi Khatibi."A jurisprudential study of historical reports on the equal division of the treasury in the Alawi government*". Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 17, 1, 2026, 199-216
Khatibi, M.(2026) 'A jurisprudential study of historical reports on the equal division of the treasury in the Alawi government*', Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 17(1), pp. 199-216
Khatibi, M. A jurisprudential study of historical reports on the equal division of the treasury in the Alawi government*. Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 2026; 17(1): 199-216