Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, Volume 16, Issue 2, No 32, Year 2026 , Pages 293-310

    The Impact of Philosophical Foundations of Allameh Tabatabaei's Attitude on the Formation of the Theory of Muslim Consumer Behavior

    Article Type: 
    Promotional
    Writers:
    ✍️ Alamdad Haidari / PhD in Economic Sciences, Islamic Economics, Al-Mustafa International University, Institute of Higher Education in the Humanities / haidari1154901@gmail.com
    Mohammad Saeid Panahi Boroojerdi / Assistant Professor, Department of Economics, Faculty of Economics, Allameh Tabatabaei University / ms_panahi@atu.ac.ir
    Ali Jaberi / Assistant Professor, Department of Economics, Imam Khomeini Education and Research Institute / ali_jaberi2@yahoo.com
    Pages: 293-310 Receive Date: 2026/07/19 Accept Date: 2026/07/19
    dor 20.1001.1.20422322.1404.16.2.10.1
    doi 10.22034/marefateeqtesadi.2025.5003171
    Abstract: 
    The theory of consumer behavior is based on philosophical principles. In this article, we will use an analytical method to examine the impact of Allameh Tabatabaei's philosophical principles on the theory of Muslim consumer behavior. Based on the research findings, Allameh Tabatabaei's philosophical principles in the form of his view on desires, theoretical and practical reason can be effective as a basis and premise on the theory of Muslim consumer behavior. Based on the research findings, Allameh Tabatabaei, citing verses from the Quran, proposes two guidance for the pious from the aspects of nature and the Quran. He also believes that theoretical reason is potential at the beginning of every human being's existence, and practical reason is actual. Practical reason receives the premises of its ruling from lust and anger and does not allow theoretical reason to become actual. Religion rushes with the help of theoretical reason and Meaning: Religion is in accordance with nature. Accordingly, according to the level of development of theoretical and practical power, there are levels of utilitarianism in individuals; as theoretical and practical power is strengthened in individuals, utilitarianism is weakened and more income is allocated to otherworldly uses. On the contrary, as theoretical and practical power is weakened, utilitarianism is strengthened and more income is allocated to worldly uses.
    Keywords: 
    Islamic economics
    consumer behavior theory
    Allameh Tabataba'i
    religious rationality
    economic man
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :تأثیر مبانی فلسفی نگرش علامه طباطبائی در شکل‌گیری نظریۀ رفتار مصرف‌کنندۀ مسلمان
    Abstract: 
    نظریۀ رفتار مصرف‌کننده مبتنی‌بر مبانی فلسفی شکل می‌گیرد. در این مقاله با استفاده از روش تحلیلی به بررسی تأثیر مبانی فلسفی علامه طباطبائی بر نظریۀ رفتار مصرف‌کنندۀ مسلمان می‌پردازیم. بر اساس یافته‌های پژوهش، مبانی فلسفی علامه طباطبائی در قالب دیدگاه ایشان نسبت به امیال، عقل نظری و عملی می‌تواند به‌عنوان مبنا و پیش‌فرض بر نظریۀ رفتار مصرف‌کنندۀ مسلمان مؤثر باشد. بر اساس یافته‌های پژوهش، علامه طباطبائی با استناد به آیات قرآن، برای متقین دو هدایت از ناحیۀ فطرت و قرآن مطرح می‌کنند. همچنین به اعتقاد ایشان عقل نظری در آغاز وجود هر انسان بالقوه است و عقل عملی فعلیت دارد. عقل عملی مقدمات حکم خود را از شهوت و غضب دریافت می‌کند و نمی‌گذارد عقل نظری فعلیت پیدا کند. دین به کمک عقل نظری می‌شتابد و به این معنا دین موافق فطرت است. بر این اساس، با توجه ‌به میزان تکامل قوۀ نظری و عملی، منفعت‌طلبی در افراد مراتب دارد؛ هرچه قوۀ نظری و عملی در افراد تقویت شود منفعت‌طلبی تضعیف می‌شود و درآمد بیشتر به مصارف اخروی اختصاص پیدا می‌کند. در مقابل، هرچه قوۀ نظری و عملی تضعیف شود، منفعت‌طلبی تقویت می‌شود و درآمد بیشتری به مصارف دنیایی اختصاص پیدا می‌کند.
    Keywords: 
    اقتصاد اسلامی
    نظریۀ رفتار مصرف‌کننده
    علامه طباطبائی
    عقلانیت دینی
    انسان اقتصادی
    References: 
    • اعمی بنده قرایی، حسن (1401). بررسی تئوریک نظریة رفتار مصرف‌کنندة مسلمان. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 3، 2067ـ2081.
    • اکبریان، رضا و محمودی، غلامحسین (1394). بررسی و تجزیه‌و‌تحلیل رفتار مصرف‌کننده در اقتصاد اسلامی. اقتصاد و بانکداری اسلامی، 13، 53ـ82.. 
    • توتونچیان، ایرج (1363). تئوری تقاضا و تحلیل اقتصادی انفاق. تهران: مرکز اطلاعات فنی ایران. 
    • داودی، پرویز (1389). اقتصاد خرد. تهران: دانایی توانایی. 
    • رجائی، سیدمحمدکاظم (1395). منطق فعالیت‌های اقتصادی از دیدگاه علامه طباطبائی در مقایسه با اقتصاد کلاسیک. معرفت اقتصاد اسلامی، 14، 5ـ24.
    • صدر، سیدکاظم (1375). اقتصاد صدر اسلام. تهران: دانشگاه شهید بهشتی. 
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی. 
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1364). ترجمة تفسیر المیزان. سیدمحمدباقر موسوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی. 
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1389). روابط اجتماعی در اسلام. قم: بوستان کتاب. 
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1390). اصول فلسفه و روش رئالیسم. مقدمه و پاورقی استاد شهید مطهری. تهران: صدرا. 
    • غزالی، ابوحامد (1417ق). المستصفی فی علم الاصول. بیروت: دار الکتب العلمیه. 
    • کرمی، محمدحسین (1396). اقتصاد خرد با رویکرد انتقادی بر اساس نگرش اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 
    • کیاشمشکی، ابوالفضل (1390). کاربرد نظریة اعتباریات علامه طباطبائی در علوم انسانی. در: عبدالحسین خسروپناه، علامه طباطبائی فیلسوف علوم انسانی ـ اسلامی، تهران: سازمان انتشارات فرهنگ و اندیشة اسلامی. 
    • مطهری، مرتضی (1388). مجموعه‌آثار. تهران: صدرا.
    • مظفر، محمدرضا (1990). اصول فقه. بیروت: دار الکتب الاسلامیه 
    • حسینی، سیدرضا (1394). نظریة رفتار مصرف‌کنندة مسلمان. تهران: سازمان انتشارات فرهنگ و اندیشة اسلامی.
    References: 
    • Zarqa, A. (1976). Social welfare function and consumer behavior: An Islamic formulation of selected issues. Paper presented at the First International Conference on Islamic Economics, Jeddah, Saudi Arabia.
    • Kahf, M. (1981). A contribution to the theory of consumer behaviour in an Islamic society. In K. Ahmad (Ed.), Studies in Islamic Economics (pp. 45-63). Leicester, U.K.: The Islamic Foundation.
    • Zaman, A. (1987). Microfoundations for the basic needs approach to development: The lexicographic utility function. Pakistan Journal of Applied Economics, 5(1), 1-24. Karachi, Pakistan: Applied Economics Research Centre, University of Karachi.
    • Khan, M. F. (1984). Macroconsumption function in an Islamic framework. Journal of Research in Islamic Economics, 1(2), 1-25. Jeddah, Saudi Arabia: International Centre for Research in Islamic Economics, King Abdulaziz University.
    • Khan, M. F. (1992). Theory of consumer behaviour in an Islamic perspective. In S. Tahir, M. A. Khan, & M. Fahim Khan (Eds.), Readings in Microeconomics in Islamic Perspective (p. 25-40). Selangor, Malaysia: Longman Malaysia.
    • Siddiqi, M. N. (1992). Islamic consumer behavior. In S. Tahir, M. A. Khan, & M. Fahim Khan (Eds.), Readings in Microeconomics in Islamic Perspective (p. 41-52). Selangor, Malaysia: Longman Malaysia.
    • Zarqa, A. (1992). Consumer behaviour in Islamic perspective. In S. Tahir, M. A. Khan, & M. Fahim Khan (Eds.), Readings in Microeconomics in Islamic Perspective (p. 53-65). Selangor, Malaysia: Longman Malaysia.
    • Khan, M. F. (1995). Essays in Islamic Economics. Leicester, U.K.: The Islamic Foundation.
    • Siddiqi, M. N. (1996). Teaching economics in Islamic perspective. Jeddah, Saudi Arabia: Centre for Research in Islamic Economics, King Abdulaziz University.
    • Khan, M. F. (2002). Fiqh foundations of the theory of Islamic economics: A survey of selected contemporary writings on economics relevant subjects of Fiqh. In H. M. H. (Ed.), Contemporary Issues in Islamic Economics and Finance. Jeddah, Saudi Arabia: Islamic Development Bank (IDB/IRTI). (p. 23-45).
    • Khan, M. A. (2020). Theory of consumer behavior: An Islamic perspective. MPRA Paper No. 104208. Munich Personal RePEc Archive. Posted December 3, 2020. https://mpra.ub.uni-muenchen.de/104208.
    • Farah, Y. (2016). Consumer behavior in Islamic perspective: An empirical analysis. International Journal of Management Research and Emerging Sciences, 6(1), 23 pages. Published October 2, 2017. Lahore, Pakistan.
    • Sholihin, M. (2023). Islamic rationality of Muslim consumers: New insight from text analytics and Al-Ghazali’s thought. Journal of Islamic Accounting and Business Research, 15(7), 1093-1117. Bingley, U.K.: Emerald Group Publishing Limited.
    • 100 reads
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Haidari, Alamdad, Panahi Boroojerdi, Mohammad Saeid, Jaberi, Ali. (2026) The Impact of Philosophical Foundations of Allameh Tabatabaei's Attitude on the Formation of the Theory of Muslim Consumer Behavior. Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 16(2), 293-310 https://doi.org/10.22034/marefateeqtesadi.2025.5003171.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Alamdad Haidari; Mohammad Saeid Panahi Boroojerdi; Ali Jaberi."The Impact of Philosophical Foundations of Allameh Tabatabaei's Attitude on the Formation of the Theory of Muslim Consumer Behavior". Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 16, 2, 2026, 293-310

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Haidari, A, Panahi Boroojerdi, M, Jaberi, A.(2026) 'The Impact of Philosophical Foundations of Allameh Tabatabaei's Attitude on the Formation of the Theory of Muslim Consumer Behavior', Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 16(2), pp. 293-310

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Haidari, A, Panahi Boroojerdi, M, Jaberi, A. The Impact of Philosophical Foundations of Allameh Tabatabaei's Attitude on the Formation of the Theory of Muslim Consumer Behavior. Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 2026; 16(2): 293-310