In recent decades, we have been facing an increasing crisis of waste production and the damage caused by it. In this article, we examine this problem and soft solutions to deal with it using an analytical method. Based on the findings of the article, this problem is rooted in the phenomenon of waste as a deep cultural problem, rather than being a technical problem. The main problem in waste management is its overproduction, which is rooted in individual and social behaviors. Accordingly, any approach that summarizes waste crisis management only in technical solutions is a reductionist approach and prevents the root cause of the problem. Using the humanizing teachings of Islam, this article provides a strong framework for radically confronting waste that leads to increased waste. Islamic teachings transform waste into a religious necessity and part of Muslim identity. Accordingly, the findings of the article are that the current state of the consumerist society and waste statistics are undesirable and inconsistent with Islamic teachings on the sanctity of waste. To deal with this phenomenon, the use of “soft governance solutions” is suggested; Solutions that use modern behavioral tools that are compatible with Islamic culture to reduce the production of “wasteful waste.” These solutions include measures such as voluntary agreements, competition, education, language framing, simplification of understanding and choice, and choice architecture.
Title :رهیافت «حکمرانی نرم» در مهار پدیدة پسماند اسرافی*
Abstract:
این مقاله به بررسی بحران فزاینده پسماند میپردازد و استدلال میکند که این معضل بیش از آنکه یک مشکل فنی باشد، نتیجه یک علت فرهنگی عمیقتر است: پدیده اسراف. این وضعیت نشان میدهد که مشکل اصلی در مدیریت پسماند، تولید بیش از حد آن است که ریشه در رفتارهای فردی و اجتماعی دارد. هرگونه رویکردی که بحران پسماند را تنها در راهکارهای فنی خلاصه کند، رویکردی تقلیلگرایانه است و از حل ریشهای مسئله جلوگیری میکند.
این مقاله با استفاده از آموزههای انسانساز اسلام، چارچوبی قوی برای مقابله ریشهای با اسراف ارائه میدهد. آموزههای اسلامی، اسراف را به یک ضرورت ایمانی و بخشی از هویت مسلمان تبدیل میکنند. بر این اساس، مقاله به تبیین وضعیت موجود جامعه مصرفگرا و آمارهای پسماند میپردازد، سپس نظریه شریعت در مورد اسراف و معیارهای فقهی آن را تشریح میکند. در نهایت، برای دستیابی به وضعیت مطلوب، «راهکارهای حکمرانی نرم» را پیشنهاد میکند که با بهرهگیری از ابزارهای رفتاری مدرن و منطبق با فرهنگ اسلامی، به کاهش تولید «پسماند اسرافی» میپردازد. این راهکارها شامل ابزارهایی مانند توافقنامههای داوطلبانه، رقیبتراشی، تعلیم و آموزش، چارچوببندی زبانی، سادهسازی فهم و انتخاب، و معماری انتخاب هستند.
ابنبابویه قمی، محمد بن على (شیخ صدوق) (1376). الأمالی. تهران: کتابچی.
ابنبابویه قمی، محمد بن على (شیخ صدوق) (1378ق). عیون أخبار الرضا. تهران: جهان.
ابنبابویه قمی، محمد بن على (شیخ صدوق) (1413ق). الخصال. قم: جامعة مدرسین.
ابنبابویه قمی، محمد بن على (شیخ صدوق) (1413ق). من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
ابنشهر آشوب مازندرانى، محمد بن على (1379ق). مناقب آل أبی طالب. قم: علامه.
اکبری، ایمان و عبدالحسینزاده، محمد (1403). ابزارهای نرم حکمرانی و نقش آنها در ارتقای قانونگذاری. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی. مسلسل 19899.
برقى، احمد بن محمد بن خالد (1371ق). المحاسن. قم: دار الکتب الإسلامیه.
پایگاه اطلاعرسانی پژوهشکدة محیط زیست دانشگاه علوم پزشکی تهران (1402). روند تولید پسماند در جهان تا سال 2050 (بر اساس گزارش بانک جهانی). بازیابیشده از: https: //ier. tums. ac. ir/ZvHuo
تمیمى آمدى، عبدالواحد بن محمد (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم. قم: دار الکتاب الإسلامی.
تولید سالانه ۳۰ میلیون تن پسماند صنعتی در کشور (1396). ایسنا. بازیابیشده از: isna. ir/xcZ9LR
چالدیینی، رابرت (1394). روانشناسی نفوذ: هنرمتقاعد کردن دیگران. تهران: رسا.
حر عاملى، محمد بن حسن (1409 ق). تفصیل وسائل الشیعه إلى تحصیل مسائل الشریعه. قم: مؤسسة آل البیت(ع).
رجائی، سیدمحمدکاظم و خطیبی، مهدی (1392). شاخص اسراف و معیارهای آن. قم: پژوهشگاه بینالمللی المصطفی.
شهیدیپور، محمدتقی (1440ق). جلسة ۵ قاعدة الزام. پایگاه اطلاعرسانی استاد شهیدیپور. بازیابیشده از:
https: //shahidipoor. ir/
عرب حسینی، نیما (1396). شناسایی الزامات آمیختة خطمشی هوشمند و طراحی جعبة ابزاری جهت حمایت تاریخی از اجرای آن. پایاننامة دکتری، دانشگاه تهران.
عیاشی، محمد بن مسعود (1380ق). تفسیر العیاشی. تهران: المطبعة العلمیه.
کاشفالغطاء، جعفر بن خضر (1420ق). شرح الشیخ جعفر علی قواعد العلامه ابن المطهر. نجف اشرف: الذخائر.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
کوفى اهوازى، حسین بن سعید (1402ق). الزهد. قم: المطبعة العلمیه.
مصطفوی ثانی، علی و سرآبادی تفرشی، حسین (۱۳۹۸). سنجش و کاربست شاخص ترکیبی عدالت اجتماعی اتحادیة اروپا در ایران. مطالعات و سیاستهای اقتصادی، 155ـ194.
نجفی رستاقی، حیدر و عرب حسینی، نیما (۱۴۰۱). فراترکیب مطالعات حوزة فناوری نرم، حرکت بهسوی رویکردی نوین در حل مسائل اجتماعی و حکمرانی. سیاستنامه علم و فناوری، 89ـ107.
نجفی، محمدحسن (1421ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام (ط جدیده). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نراقی، مولى احمد بن محمدمهدی (1417ق). عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزة علمیۀ قم.
نفیسی، علیرضا (1395). درآمدی بر سیاستهای تغییر رفتار. تهران: شورای عالی انقلاب فرهنگی.
نوروزی، میکائیل و عبدالحسینزاده، محمد (1402). گونهشناسی ابزارهای رفتاری در عرصة حکمرانی و کارکرد آن در ارتقای نظام قانونگذاری. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، مسلسل 19619.
ورام بن أبى فراس، مسعود بن عیسى (1369). مجموعه ورام. مشهد: بنیاد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى.
References:
Bhandari, A.& Badre, D. (2018). Learning and Transfer of Working Memory Gating Policies. Cognition, 89-100. https: //doi. org/10. 1016/j. cognition. 2017. 12. 001
DOI: 10. 1017/bpp. 2020. 56.
Electronic waste (e-waste) (2024). World Health Organization. https: //www. who. int/news-room/fact-sheets/detail/electronic-waste-(e-waste).
Elhauge, E. (2008). Statutory Default Rules: How to Interpret Unclear Legislation. Harvard University Press.
Global plastic waste generation by application (2022). Statista. https: //www. statista. com/statistics/1339124/global-plastic-waste-generation-by-application/.
Howlett, M. (2019). Designing public policies: Principles and instruments (3rd ed. ). London: Routledge. https: //doi. org/10. 4324/9781351252916.
Kaza, S., Yao, L., Bhada-Tata, P. & Van Woerden, F. (2018) What a Waste 2. 0: A Global Snapshot of Solid Waste Management to 2050. World Bank. https: //documents. worldbank. org/en/publication/documents-reports/documentdetail/697271544470229584/what-a-waste-2-0-a-global-snapshot-of-solid-waste-management-to-2050.
Lowens, E. (2023). Free-baiting: Policy Applications for Freeness Removal and the Zero Price Effect. Behavioural Public Policy, 518-531.
Nahari, G.& Ben-Shakhar, G. (2010). Psychophysiological and Behavioral Measures for Detecting Concealed Information: The Role of Memory for Crime Details. 733-744. https: //doi. org/10. 1111/j. 1469-
OECD (2017). Behavioural Insights and Public Policy: Lessons from around the World. OECD Publishing.
Rajadesingu, S. (2021) Modern society and zero waste tools, p. 181-213. DOI: 10. 1016/B978-0-12-822183-9. 00008-8.
UNEP Food Waste Index Report (2021). https: //www. unep. org/resources/report/unep-food-waste-index-report-2021.
United Nations Environment Programme (UNEP) (2024). Global Waste Management Outlook 2024. https: //www. unep. org/resources/global-waste-management-outlook-.
Wang, F., Wang, J.& Zhang, Z. G. (2017). Strategic Behavior and Social Optimization in a Double-ended Queue with Gated Policy. Computers & Industrial Engineering, 114, 264-273.
Seyyed Mohammad Hosein Mousavi؛ سید علیرضا هاشمی دهسرخی؛ محمد حسین انصاری."The “Soft Governance” Approach to Controlling Wasteful Waste". Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 17, 1, 2026, 263-281
Mousavi, S، هاشمی دهسرخی، سید علیرضا، انصاری، محمد حسین.(2026) 'The “Soft Governance” Approach to Controlling Wasteful Waste', Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 17(1), pp. 263-281