This research, with a comparative and institutional approach, rereads the governance mechanisms of Baitulmal in the Prophetic government in its historical and cultural context. In this study, the modern theories of "agent-employer" and "stakeholders" are used not for direct adaptation and conceptual imposition, but as analytical tools to understand similar functions in two different contexts. The focus of the research is on identifying the institutional logic of prophetic decisions. The findings show that the Prophet established a dynamic balance between justice, legitimacy and efficiency by taking advantage of otherworldly motives, internal and popular supervision, moral accountability and fair distribution of resources, which opens a new horizon for the analysis of the cost of agency in morally oriented societies and reveals the missing link of conventional models focused on material motivation. This governance based on value and justice was able to create a basic but effective form of controlling agents and regulating public interests without relying on complex bureaucratic structures. The findings of the research based on the resilience, efficiency and dynamics of the prophetic governance experience implicitly challenge the static theory of Islamic institutions and establish a dialogue between the contemporary theories of governance and the experience of the leader of Islam.
Title :تحلیل نهادی حکمرانی بیتالمال در دولت نبوی(ص) *
Abstract:
این پژوهش با رویکردی تطبیقی و نهادی، به بازخوانی سازوکارهای حکمرانی بیتالمال در دولت نبوی(ص) در بستر تاریخی و فرهنگی خود میپردازد. در این مطالعه، نظریههای مدرن «کارگزار ـ کارفرما» و «ذینفعان» نه برای تطبیق مستقیم و تحمیل مفهومی، بلکه بهعنوان ابزارهای تحلیلی برای فهم کارکردهای مشابه در دو بستر متفاوت بهکار میروند. تمرکز پژوهش بر شناسایی منطق نهادی تصمیمات نبوی(ص) است. یافتهها نشان میدهد که پیامبر(ص) با بهرهگیری از انگیزههای اخروی، نظارتهای درونی و مردمی، پاسخگویی اخلاقی و توزیع عادلانة منابع، نوعی موازنة پویا میان عدالت، مشروعیت و کارایی برقرار نمودند که افق جدیدی برای تحلیل هزینة نمایندگی در جوامع اخلاقمحور میگشاید و حلقة مفقودة مدلهای متعارف متمرکز بر انگیزش مادی را آشکار میسازد. این حکمرانی مبتنیبر ارزش و عدالت توانست بدون تکیه بر ساختارهای پیچیده بوروکراتیک، شکل ابتدایی اما مؤثر از کنترل کارگزاران و تنظیم منافع عمومی را پدید آورد. یافتههای پژوهش مبنیبر تابآوری، کارآمدی و پویایی تجربة حکمرانی نبوی(ص)، بهطور ضمنی نظریة ایستایی نهادهای اسلامی را نیز به چالش کشیده و گفتوگویی میان نظریههای معاصر حکمرانی و تجربة صدر اسلام برقرار میسازد.
ابنابیالحدید، عبدالحمید بن هبةالله (بیتا). شرح نهج البلاغه لابنابیالحدید. بیجا: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
ابناثیر، على بن محمد (1385ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر و دار بیروت.
ابنبابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق) (1362). الخصال. محقق / مصحح: علىاکبر غفارى. قم: جامعة مدرسین حوزة علمیه قم.
ابنبابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق) (1363). من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسة نشر اسلامی.
ابنزنجویه، حمید بن مخلد (1406ق). الأموال. بیجا: مرکز الملک فیصل للبحوث و الدراسات الإسلامیه.
ابنسعد (1960م). الطبقات الکبری. بیروت: دار صادر.
ابنشعبه حرانی، حسن بن علی (1363). تحف العقول عن آلالرسول(ص). قم: جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
ابنشهر آشوب مازندرانى، محمد بن على (1379ق). مناقب آل أبیطالب(ع). قم: علامه.
ابنمنظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
ابنهشام، عبدالملک (بیتا). السیرة النبویه. بیروت: دار المعرفة.
ابوعبید، قاسم بن سلام (بیتا). الأموال. بیروت: دار الفکر.
احمدی میانجی، علی (1419ق). مکاتیب الرسول(ص). قم: دار الحدیث.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1422ق). صحیح البخاری. دمشق: دار طوق النجاة.
بلاذری، احمد بن یحیی (1956م). فتوح البلدان. قاهره: مکتبة النهضة المصریه.
بیهقی، ابوبکر (1424ق). السنن الکبرى. بیروت: دار الکتب العلمیه.
حر عاملى، محمد بن حسن (1416ق). تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه. قم: مؤسسة آلالبیت(ع) لإحیاء التراث.
حلی، حسن بن یوسف (1404ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسة آلالبیت(ع) لإحیاء التراث.
حموی، یاقوت (1399ق). معجم البلدان. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
طبرانی، سلیمان بن احمد (1415ق). المعجم الکبیر. قاهره: دار النشر، مکتبة ابن تیمیه.
طبرسی، فضل بن حسن (1415ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طوسی، محمد بن حسن (1365). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
عاملی، سیدجعفر مرتضى (1426ق). الصحیح من سیرة النبی الأعظم(ص). قم: دار الحدیث.
علی، جواد (1968م). المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام. بیروت: دار العلم للملایین.
عیاشی، محمد بن مسعود (1380). التفسیر (للعیاشی). تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیه.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (1406ق). الوافی. اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی العامه.
قمی، علی بن ابراهیم (1404ق). تفسیر القمی. قم: دار الکتاب.
کرجی، علی (1380). سیرة پیامبر اکرم(ص) در بیتالمال. فرهنگ کوثر، 49، 11ـ125.
کلینی، محمد بن یعقوب (1363). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
متقی هندی، علی بن حسامالدین (1401ق). کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال. بیروت: مؤسسة الرساله.
منتظری مقدم، حامد (1389). شیوههای تقسیم بیتالمال در صدر اسلام. معرفت اقتصادی، 1(2)، 137ـ169.
میرزازاده، سیدجواد، موسوی، سیدمحمدعلی، رجائی، سیدمحمدکاظم و یاوری، محمدجواد (بیتا). نهاد بیتالمال در دولت نبوی؛ واقعیت تاریخی یا برداشت متأخر؟. تاریخ اسلام در آینة پژوهش.
نجفی، محمدحسن بن باقر (1362). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نورى، حسین بن محمدتقى (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: مؤسسة آلالبیت(ع) لإحیاء التراث.
واقدی، محمد بن عمر (1409ق). المغازی. تحقیق: مارسدن جونس. بیروت: دار الأعلمی.
ورام، مسعود بن عیسی (بیتا). تنبیه الخواطر و نزهة النواظر (مجموعه ورام). قم: مکتبة فقیه.
هاشمی شاهرودی، سیدمحمود (1385). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع). مؤسسة دائرة المعارف فقه اسلامی.
یعقوبی، احمد بن اسحاق (بیتا). تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار صادر.
References:
Freeman, R., Edward and McVea, John (2001). A Stakeholder Approach to Strategic Management. SSRN Electronic Journal, January, 3-33.
Jensen, Michael C. & Mecklingm, William H. (1976) Theory of the Firm: Managerial Behavior, Agency Costs and Ownership Structure. Journal of Financial Economics, October, 4(3), 305-360.
Kuran, Timur (2003). The Islamic Commercial Crisis: Institutional Roots of Economic Underdevelopment in the Middle East. The Journal of Economic History, 2(63), 414-446.
Mitchell, Ronald K., Agle, Bradley R. and Wood, Donna J. (1997). Toward a Theory of Stakeholder Identification and Salience: Defining the Principle of Who and What Really Counts. The Academy of Management Review, Oct, 4(22), 853-886.
Shatzmiller, Maya (2011). Economic Performance and Economic Growth in the Early Islamic World. Journal of the Economic and Social History of the Orient, 54, 132-184.
Seyed javad Mirzazadeh; Seyyed Mohammad Ali Mousavi."Institutional analysis of Baitulmal governance in the prophetic government*". Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 17, 1, 2026, 175-198
Mirzazadeh, S, Mousavi, S.(2026) 'Institutional analysis of Baitulmal governance in the prophetic government*', Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 17(1), pp. 175-198
Mirzazadeh, S, Mousavi, S. Institutional analysis of Baitulmal governance in the prophetic government*. Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 2026; 17(1): 175-198