The rule of nafie-Sabil (negation of the mustache) is one of the basic rules of Shiite jurisprudence with the theme of “negating any ruling that includes the dominance of non-Muslims over Muslims”. It has many applications in various fields of international relations, including economic relations, and can be a solid theoretical basis for resistance economic policies. Accordingly, the economic approaches of this rule, including the "need to eliminate dollar-based dependence" from the country's economy and the "need for self-sufficiency in basic and strategic goods," are not merely considered an economic policy, but a jurisprudential requirement. Although the theory of "Ricardo's comparative advantage" is not absolutely rejected, "targeted self-sufficiency in vital goods" is emphasized. However, what can weaken the theoretical basis of this rule are the five objections that Sheikh Ansari and Allama Tabataba'i have raised, referring to the verse "Allah will not make a way for the disbelievers against the believers" as the main reason for this rule. The present study, using an analytical-critical method and using narrational and jurisprudential sources, shows that none of these objections are valid; As a result, the verse of nafie-Sabil (negation of the mustache) is a valid and dominant evidence of all the primary evidence that leads to the dominance and domination of the infidels over the Muslims.
Title :آیة نفی سبیل و رهیافتهای آن برای اقتصاد اسلامی: بازخوانی انتقادی اشکالات شیخ انصاری و علامه طباطبائی
Abstract:
قاعدة نفی سبیل از قواعد اساسی فقه شیعه با مضمون «نفی هرگونه حکم مشتمل بر غلبة نامسلمانان بر مسلمانان» بوده، در عرصههای گوناگون روابط بینالملل ـ از جمله روابط اقتصادی ـ از کاربستهای بسیاری برخوردار است و میتواند مبنای نظری محکمی برای سیاستهای اقتصاد مقاومتی باشد. بر این اساس، رهیافتهای اقتصادی این قاعده از جمله «لزوم رفع دلارمحوری» از اقتصاد کشور و نیز «لزوم خودکفایی در کالاهای اساسی و استراتژیک» نه صرفاً یک سیاست مطلوب اقتصادی، بلکه یک الزام فقهی تلقی میگردد و نظریة «مزیت نسبی ریکاردو» اگرچه بهطور مطلق رد نمیشود، اما «خودکفایی هدفمند در کالاهای حیاتی» مورد تأکید قرار میگیرد. اما آنچه میتواند مبنای نظری این قاعده را تضعیف نماید، اشکالات پنجگانهای است که از سوی شیخ انصاری و علامه طباطبائی به دلالت آیة «لن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلاً» بهعنوان اصلیترین دلیل این قاعده مطرح شده است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی ـ انتقادی و با بهرهگیری از منابع نقلی و فقهی، نشان میدهد که هیچیک از این اشکالات وارد نیست؛ در نتیجه، آیة نفی سبیل دلیلی معتبر و حاکم بر همة ادلة اولیهای است که غلبه و تسلط کفار بر مسلمانان را در پی دارند.
ابنداوود، حسن بن على (1383). الرجال. تهران: دانشگاه تهران.
ابنزهره، حمزة بن علی (1417ق). غنیة النزوع إلى علمی الأصول و الفروع. قم: مؤسسة امام صادق(ع).
ابنغضائرى، احمد بن ابى عبدالله (بیتا). الرجال. محقق ـ مصحح: سیدمحمدرضا حسینى جلالى. قم: دار الحدیث.
احمدوند، محسن، قبولی، محمدتقی و فخلعی، محمدتقی (1395). نگرشی نو در مفاد قاعدة نفی سبیل و نسبتسنجی آن با اصل عدالت در روابط بینالمللی. فقه، 23(87)، 123ـ150.
اراکى، محمدعلى (1415ق). البیع. قم: مؤسسة در راه حق.
افشای پشت پردة وزیر ترامپ از اغتشاشات ایران (1/11/1401). tabnak. Ir. کد خبر: 1353000.
امیری فرد، زهرا و کامران، حسن (1394). قاعدة نفی سبیل و تطبیقات آن. فقه و اجتهاد، 2(3)، 98ـ124.
رحمانی، محمد (1382). قاعدة نفی سبیل از منظر فریقین. پژوهشنامة حکمت و فلسفة اسلامی، 6، 2ـ28.
رشتی، میرزاحبیبالله (1316ق). التعلیقة علی مکاسب الشیخ الأنصاری. قم: مجمع الذخائر الإسلامیه.
رضایی، مجید و هاشمی، محمدعلی (1391). بازخوانی قاعدة نفی سبیل با رویکردی به اندیشههای امام خمینی(ره). پژوهشنامة متین، 14(57)، 61ـ86.
روایت سردار حاجیزاده از مخالفت رهبر انقلاب با خرید موشک پس از فروپاشی شوروی (06/07/1399). Snn. Ir. کد خبر: 878778.
زنگنه شهرکی، جعفر (1391). قاعدة نفی سبیل در آرای فقهی و مواضع سیاسی صاحب عروه. فقه، 19(3)، 148ـ194.
سیمایی صراف، حسین (1379). بررسی قاعدة نفی سبیل و بعضی از نمودهای آن در فقه و حقوق. دادرسی، 4(20)، 24ـ27.
سیوطى، عبدالرحمن بن ابىبکر (1404ق). الدر المنثور فى تفسیر المأثور. قم: کتابخانة آیتالله مرعشى نجفى.
شایق، حافظه، حایری، محمود و تولایی، علی (1390). تأملی در تأثیر قاعدة نفی سبیل بر احکام خانواده. پژوهشهای فقهی، 7(2)، 113ـ138.
شبیرى زنجانى، سیدموسى (1419ق). کتاب نکاح. قم: مؤسسة پژوهشى راىپرداز.
شکاری، روشنعلی، ملیحی، حمیدرضا و ممتازنیا، محمدسعید (1396). واکاوی فقهی آیة نفی سبیل و ادلة همسو و شمول آن نسبت به مناصب انتخابی در دولت مدرن. پژوهشنامة قرآن و حدیث، 21، 31ـ46.
شهید ثانى، زینالدین بن على (1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیه.
صدوق، محمد بن على (1378). عیون أخبار الرضا. محقق ـ مصحح: مهدی لاجوردى. تهران: جهان.
صرامی، سیفالله (1382). جایگاه قاعدة نفی سبیل در سیاستهای کلان نظام اسلامی. حکومت اسلامی، 30، 97ـ112.
طباطبائی، سیدمحمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
طوسى، محمد بن حسن (1387). المبسوط فی فقه الإمامیه. محقق ـ مصحح: سیدمحمدتقى کشفى. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریه.
طوسى، محمد بن حسن (1407ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
عاملى، سیدجواد (1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامه. محقق ـ مصحح: محمدباقر خالصى. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
عراقی، ضیاءالدین (1417ق). نهایة الأفکار. مقرر: محمدتقی بروجردی نجفی. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
علامه حلى، حسن بن یوسف بن مطهر (1381). خلاصة الأقوال فی معرفة أحوال الرجال (رجال العلامة الحلی). نجف: منشورات المطبعة الحیدریه.
علامه حلى، حسن بن یوسف بن مطهر (1412ق). منتهى المطلب فی تحقیق المذهب. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیه.
علامه حلى، حسن بن یوسف بن مطهر (1413ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
علامه حلى، حسن بن یوسف بن مطهر (1413ق). مختلف الشیعه فی أحکام الشریعه. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
علامه حلى، حسن بن یوسف بن مطهر (1414ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسة آل البیت(ع).
علیدوست، ابوالقاسم (1383). قاعدة نفی سبیل. مقالات و بررسیها، 84، 231ـ254.
فخر رازی، محمد بن عمر (1420ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
کرکى، على بن حسین عاملی (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. محقق ـ مصحح: گروه پژوهش مؤسسة آل البیت. قم: مؤسسة آل البیت(ع).
کلینى، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. محقق ـ مصحح: علىاکبر غفارى. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
مالمیر، محمدابراهیم و محمددخت، اعظم (1387). آیة نفی سبیل و نقش آن در تحقق اتحاد ملی و انسجام اسلامی. پژوهشنامة علوم و معارف قرآن کریم، 1، ص9ـ54.
محقق حلى، جعفر بن حسن (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. محقق ـ مصحح: عبدالحسین محمدعلى بقال. قم: مؤسسة اسماعیلیان.
مراغى، سید میرعبدالفتاح (1417ق). العناوین الفقهیه. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
نائینى، محمدحسین (1413ق). المکاسب و البیع. مقرر: میرزا محمدتقى آملى. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
نجاشى، احمد بن على (1407ق). فهرست أسماء مصنفی الشیعه (رجال النجاشی). محقق ـ مصحح: سیدموسى شبیرى زنجانی. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
نجفى، محمدحسن (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. محقق ـ مصحح: عباس قوچانى و على آخوندى. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
Sedaghat, Sayedali, Kazemi Najaf Abadi, Mustafa, Masuminia, Gholam Ali. (2026) The verse of Nafie-Sabil (negation of the mustache) and its implications for Islamic economics: A critical re-reading of the objections of Sheikh Ansari and Allama Tabatabaei. Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 17(1), 239-261 https://doi.org/10.22034/marefateeqtesadi.2026.5003605.
Sayedali Sedaghat; Mustafa Kazemi Najaf Abadi; Gholam Ali Masuminia."The verse of Nafie-Sabil (negation of the mustache) and its implications for Islamic economics: A critical re-reading of the objections of Sheikh Ansari and Allama Tabatabaei". Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 17, 1, 2026, 239-261
Sedaghat, S, Kazemi Najaf Abadi, M, Masuminia, G.(2026) 'The verse of Nafie-Sabil (negation of the mustache) and its implications for Islamic economics: A critical re-reading of the objections of Sheikh Ansari and Allama Tabatabaei', Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 17(1), pp. 239-261
Sedaghat, S, Kazemi Najaf Abadi, M, Masuminia, G. The verse of Nafie-Sabil (negation of the mustache) and its implications for Islamic economics: A critical re-reading of the objections of Sheikh Ansari and Allama Tabatabaei. Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 2026; 17(1): 239-261