Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, Volume 17, Issue 1, No 33, Year 2026, Pages 239-261

    The verse of Nafie-Sabil (negation of the mustache) and its implications for Islamic economics: A critical re-reading of the objections of Sheikh Ansari and Allama Tabatabaei

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Sayedali Sedaghat / Level 4 graduate of Qom Seminary and PhD student in Research Institute of Hawzah and University / alisedaghat@rihu.ac.ir
    Mustafa Kazemi Najaf Abadi / Associate Professor of Economics at Research Institute of Hawzah and University / mostafakazemi@rihu.ac.ir
    Gholam Ali Masuminia / Associate Professor of Economics at the Kharazmi University / masuminia@khu.ac.ir
    dor 20.1001.1.20422322.1404.17.1.11.3
    doi Registering DOI...
    Abstract: 
    The rule of nafie-Sabil (negation of the mustache) is one of the basic rules of Shiite jurisprudence with the theme of “negating any ruling that includes the dominance of non-Muslims over Muslims”. It has many applications in various fields of international relations, including economic relations, and can be a solid theoretical basis for resistance economic policies. Accordingly, the economic approaches of this rule, including the "need to eliminate dollar-based dependence" from the country's economy and the "need for self-sufficiency in basic and strategic goods," are not merely considered an economic policy, but a jurisprudential requirement. Although the theory of "Ricardo's comparative advantage" is not absolutely rejected, "targeted self-sufficiency in vital goods" is emphasized. However, what can weaken the theoretical basis of this rule are the five objections that Sheikh Ansari and Allama Tabataba'i have raised, referring to the verse "Allah will not make a way for the disbelievers against the believers" as the main reason for this rule. The present study, using an analytical-critical method and using narrational and jurisprudential sources, shows that none of these objections are valid; As a result, the verse of nafie-Sabil (negation of the mustache) is a valid and dominant evidence of all the primary evidence that leads to the dominance and domination of the infidels over the Muslims.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :آیة نفی سبیل و رهیافت‌های آن برای اقتصاد اسلامی: بازخوانی انتقادی اشکالات شیخ انصاری و علامه طباطبائی
    Abstract: 
    قاعدة نفی سبیل از قواعد اساسی فقه شیعه با مضمون «نفی هرگونه حکم مشتمل بر غلبة نامسلمانان بر مسلمانان» بوده، در عرصه‌‌های گوناگون روابط بین‌الملل ـ از جمله روابط اقتصادی ـ از کاربست‌‌های بسیاری برخوردار است و می‌‌تواند مبنای نظری محکمی برای سیاست‌‌های اقتصاد مقاومتی باشد. بر این اساس، رهیافت‌‌های اقتصادی این قاعده از جمله «لزوم رفع دلارمحوری» از اقتصاد کشور و نیز «لزوم خودکفایی در کالاهای اساسی و استراتژیک» نه صرفاً یک سیاست مطلوب اقتصادی، بلکه یک الزام فقهی تلقی می‌‌گردد و نظریة «مزیت نسبی ریکاردو» اگرچه به‌طور مطلق رد نمی‌‌شود، اما «خودکفایی هدفمند در کالاهای حیاتی» مورد تأکید قرار می‌‌گیرد. اما آنچه می‌‌تواند مبنای نظری این قاعده را تضعیف ‌نماید، اشکالات پنج‌‌گانه‌‌ای است که از سوی شیخ انصاری و علامه طباطبائی به دلالت آیة «لن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلاً» به‌عنوان اصلی‌‌ترین دلیل این قاعده مطرح شده است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی ـ انتقادی و با بهره‌گیری از منابع نقلی و فقهی، نشان می‌دهد که هیچ‌یک از این اشکالات وارد نیست؛ در نتیجه، آیة نفی سبیل دلیلی معتبر و حاکم بر همة ادلة اولیه‌‌ای است که غلبه و تسلط کفار بر مسلمانان را در پی دارند.
    References: 
    • قرآن کریم.
    • ابن‌داوود، حسن بن على (1383). الرجال. تهران: دانشگاه تهران‌. 
    • ابن‌زهره، حمزة بن علی (1417ق). غنیة النزوع إلى علمی الأصول و الفروع‌. قم: مؤسسة امام صادق(ع). 
    • ابن‌غضائرى، احمد بن ابى عبدالله‌ (بی‌تا). الرجال. محقق ـ مصحح: سیدمحمدرضا حسینى جلالى‌. قم: دار الحدیث. 
    • احمدوند، محسن، قبولی، محمدتقی و فخلعی، محمدتقی (1395). نگرشی نو در مفاد قاعدة نفی سبیل و نسبت‌‌سنجی آن با اصل عدالت در روابط بین‌المللی. فقه، 23(87)، 123ـ150. 
    • اراکى، محمدعلى‌ (1415ق). البیع‌. قم: مؤسسة در راه حق‌. 
    • افشای پشت پردة وزیر ترامپ از اغتشاشات ایران (1/11/1401). tabnak. Ir. کد خبر: 1353000.
    • امیری فرد، زهرا و کامران، حسن (1394). قاعدة نفی سبیل و تطبیقات آن. فقه و اجتهاد، 2(3)، 98ـ124. 
    • انصارى‌، مرتضى (1415ق الف). المکاسب. قم: کنگرة جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى‌. 
    • انصارى‌، مرتضى (1415ق ب). النکاح. قم: کنگرة جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى‌‌. 
    • انصارى، مرتضى (1428ق). فرائد الأصول‏. قم: مجمع الفکر الاسلامی‏. 
    • ایروانى، على (1406ق). حاشیة المکاسب‌. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى‌. 
    • آخوند خراسانى، محمدکاظم‌ (1406ق). حاشیة المکاسب‌. محقق ـ مصحح: سیدمهدى شمس‌الدین‌. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى. 
    • آخوند خراسانى، محمدکاظم‌ (1409ق). کفایة الأصول. قم: مؤسسة آل البیت(ع). 
    • آملی، میرزاهاشم (1386ق). تحریر الأصول. قم: مکتبة الداوری. 
    • بجنوردى، سیدحسن (1419ق). القواعد الفقهیه‌. محقق ـ مصحح: مهدى مهریزى و محمدحسن درایتى‌. قم: الهادی‌(ع). 
    • بحرانى، یوسف (1405ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهره‌. محقق ـ مصحح: محمدتقى ایروانى و سیدعبدالرزاق مقرم. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم‌. 
    • ترکستانی، امیرحسین (1389). قاعدة نفی سبیل، اصل حاکم بر سیاست خارجی. کوثر معارف، 6(13)، 211ـ231. 
    • جعفری هرندی، محمد (1384). قاعدة نفی سبیل و کاربرد آن در روابط بین‌الملل. فقه و مبانی حقوق، 2، 65ـ75. 
    • حاج‌حسینی، رضا و مطلبی کربکندی، حسین (1397). بررسی تطبیقی قاعدة نفی سبیل و فیلترینگ تلگرام. مبلغان، 229، 84ـ94. 
    • حلی، حسین (1432ق). أصول الفقه. قم: مکتبة الفقه و الأصول المختصه. 
    • خمینى، سیدروح‌الله (1379). تحریر الوسیله. قم: مؤسسة مطبوعات دار العلم. 
    • خمینى، سیدروح‌الله (1421ق).‏ البیع‌. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره). 
    • خوئی، سیدابوالقاسم (1417ق). الهدایة فی الأصول. مقرر: حسن صافی اصفهانی. قم: مؤسسة صاحب الأمر. 
    • خوئی، سیدابوالقاسم (1418ق). موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی. 
    • خوئی، سیدابوالقاسم (1419ق). دراسات فی علم الأصول. مقرر: سیدعلی هاشمی شاهرودی. قم: مؤسسة دائرة المعارف فقه اسلامی طبق مذهب اهل‌بیت(ع). 
    • خوئی، سیدابوالقاسم (بی‌تا). مصباح الفقاهة‌. مقرر: محمدعلی توحیدى‌، بی‌جا: بی‌‌نا. 
    • رحمانی، محمد (1382). قاعدة نفی سبیل از منظر فریقین. پژوهش‌‌نامة حکمت و فلسفة اسلامی، 6، 2ـ28. 
    • رشتی، میرزاحبیب‌الله (1316ق). التعلیقة علی مکاسب الشیخ الأنصاری. قم: مجمع الذخائر الإسلامیه. 
    • رضایی، مجید و هاشمی، محمدعلی (1391). بازخوانی قاعدة نفی سبیل با رویکردی به اندیشه‌‌های امام خمینی(ره). پژوهش‌‌نامة متین، 14(57)، 61ـ86.
    • روایت سردار حاجی‌زاده از مخالفت رهبر انقلاب با خرید موشک پس از فروپاشی شوروی (06/07/1399). Snn. Ir. کد خبر: 878778.
    • زنگنه شهرکی، جعفر (1391). قاعدة نفی سبیل در آرای فقهی و مواضع سیاسی صاحب عروه. فقه، 19(3)، 148ـ194. 
    • سیمایی صراف، حسین (1379). بررسی قاعدة نفی سبیل و بعضی از نمودهای آن در فقه و حقوق. دادرسی، 4(20)، 24ـ27. 
    • سیوطى، عبدالرحمن بن ابى‏بکر (1404ق). الدر المنثور فى تفسیر المأثور. قم: کتابخانة آیت‌الله مرعشى نجفى‏‏. 
    • شایق، حافظه، حایری، محمود و تولایی، علی (1390). تأملی در تأثیر قاعدة نفی سبیل بر احکام خانواده. پژوهش‌‌های فقهی، 7(2)، 113ـ138. 
    • شبیرى زنجانى، سیدموسى (1419ق). کتاب نکاح. قم: مؤسسة پژوهشى راى‌پرداز‌. 
    • شکاری، روشنعلی، ملیحی، حمیدرضا و ممتازنیا، محمدسعید (1396). واکاوی فقهی آیة نفی سبیل و ادلة همسو و شمول آن نسبت به مناصب انتخابی در دولت مدرن. پژوهش‌نامة قرآن و حدیث، 21، 31ـ46. 
    • شهید ثانى، زین‌الدین بن على‌ (1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام‌. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیه. 
    • شهیدى‌، میرزافتاح (1375). هدایة الطالب إلی أسرار المکاسب. تبریز: چاپخانة اطلاعات. 
    • صدوق، محمد بن على (1378). عیون أخبار الرضا. محقق ـ مصحح: مهدی لاجوردى. تهران: جهان. 
    • صرامی، سیف‌الله (1382). جایگاه قاعدة نفی سبیل در سیاست‌‌های کلان نظام اسلامی. حکومت اسلامی، 30، 97ـ112. 
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم. ‌
    • طوسى، محمد بن حسن (1387). المبسوط فی فقه الإمامیه‌. محقق ـ مصحح: سیدمحمدتقى کشفى‌. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریه. 
    • طوسى، محمد بن حسن (1407ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم. 
    • عاملى، سیدجواد (1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامه. محقق ـ مصحح: محمدباقر خالصى. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم‌. 
    • عراقی، ضیاء‌الدین (1417ق). نهایة الأفکار. مقرر: محمدتقی بروجردی نجفی. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم‌. 
    • علامه حلى، حسن بن یوسف بن مطهر (1381). خلاصة الأقوال فی معرفة أحوال الرجال‌ (رجال العلامة الحلی). نجف: منشورات المطبعة الحیدریه‌. 
    • علامه حلى، حسن بن یوسف بن مطهر (1412ق). منتهى المطلب فی تحقیق المذهب‌. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیه. 
    • علامه حلى، حسن بن یوسف بن مطهر (1413ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام‌. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم. 
    • علامه حلى، حسن بن یوسف بن مطهر (1413ق). مختلف الشیعه فی أحکام الشریعه‌. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم‌. 
    • علامه حلى، حسن بن یوسف بن مطهر (1414ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسة آل البیت(ع). 
    • علیدوست، ابوالقاسم (1383). قاعدة نفی سبیل. مقالات و بررسی‌‌ها، 84، 231ـ254. 
    • فخر رازی، محمد بن عمر (1420ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. 
    • کرکى، على بن حسین‌ عاملی (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد‌. محقق ـ مصحح: گروه پژوهش مؤسسة آل البیت. قم: مؤسسة آل البیت(ع). 
    • کلینى، محمد بن یعقوب‌ (1407ق). الکافی. محقق ـ مصحح: على‌اکبر غفارى‌. تهران: دار الکتب الإسلامیه‌. 
    • مالمیر، محمدابراهیم و محمددخت، اعظم (1387). آیة نفی سبیل و نقش آن در تحقق اتحاد ملی و انسجام اسلامی. پژوهش‌نامة علوم و معارف قرآن کریم، 1، ص9ـ54. 
    • محقق حلى، جعفر بن حسن‌ (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام‌. محقق ـ مصحح: عبدالحسین محمدعلى بقال‌. قم: مؤسسة اسماعیلیان‌‌. 
    • مراغى، سید میرعبدالفتاح (1417ق). العناوین الفقهیه. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم. 
    • نائینى، محمدحسین (1413ق). المکاسب و البیع. مقرر: میرزا محمدتقى آملى‌. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم. 
    • نجاشى، احمد بن على‌ (1407ق). فهرست أسماء مصنفی الشیعه‌ (رجال النجاشی). محقق ـ مصحح: سیدموسى شبیرى زنجانی. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم. 
    • نجفى، محمدحسن‌ (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام‌. محقق ـ مصحح: عباس قوچانى و على آخوندى‌. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‌. 
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Sedaghat, Sayedali, Kazemi Najaf Abadi, Mustafa, Masuminia, Gholam Ali. (2026) The verse of Nafie-Sabil (negation of the mustache) and its implications for Islamic economics: A critical re-reading of the objections of Sheikh Ansari and Allama Tabatabaei. Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 17(1), 239-261 https://doi.org/10.22034/marefateeqtesadi.2026.5003605.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Sayedali Sedaghat; Mustafa Kazemi Najaf Abadi; Gholam Ali Masuminia."The verse of Nafie-Sabil (negation of the mustache) and its implications for Islamic economics: A critical re-reading of the objections of Sheikh Ansari and Allama Tabatabaei". Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 17, 1, 2026, 239-261

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Sedaghat, S, Kazemi Najaf Abadi, M, Masuminia, G.(2026) 'The verse of Nafie-Sabil (negation of the mustache) and its implications for Islamic economics: A critical re-reading of the objections of Sheikh Ansari and Allama Tabatabaei', Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 17(1), pp. 239-261

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Sedaghat, S, Kazemi Najaf Abadi, M, Masuminia, G. The verse of Nafie-Sabil (negation of the mustache) and its implications for Islamic economics: A critical re-reading of the objections of Sheikh Ansari and Allama Tabatabaei. Ma`rifat-e Eghtesad-e Islami, 2026; 17(1): 239-261