معرفت اقتصاد اسلامی

الگوهای متعارف اقتصادی غالباً رابطة دولت و مردم را بر اساس تقابل یا تفکیک وظایف تعریف می‌کنند. این پژوهش درصدد پاسخ به این پرسش است که الگوی اسلامی این رابطه بر چه پایه‌ای استوار است و چه پیامدهایی در تقسیم وظایف دارد؟ این پژوهش با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و با استناد به منابع قرآن کریم و روایات و تحلیل متنی، به واکاوی مفهومی «ولایت» و «مَعیَّت» (همراهی) می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که در منظومة فکری اسلامی، رابطة دولت (به معنای ولیّ و امام) و مردم، یک رابطة دوسویه، درهم‌تنیده و مبتنی‌بر «ولایت» است که از سنخ ولایت الهی نشئت می‌گیرد. این رابطه از تقابل عبور کرده و به مفهوم «معیت» می‌رسد؛ به‌گونه‌ای‌که دولت و مردم گویا «یک واحدند» و وظایف مشترکی در اقامة دین بر عهده دارند. سنگ بنای این الگوی واحد، «تربیت توحیدی» است. هرچه جامعه در این امر موفق‌تر عمل کند، درجة «معیت» مردم با دولت در اجرای وظایف افزایش یافته، تعداد کارگزاران دولت بیشتر و دولت چابک‌تر و کار برای او ساده‌تر خواهد شد. در مقابل، هرچه در امر تربیت توحیدی کوتاهی شود، دولت می‌ماند و وظایف برجای‌مانده و دولت بدون مردم، آرام‌آرام به عدم تمکین و تمکن و سرانجام به دیکتاتوری یا انحلال می‌انجامد. این نظریه، نه‌تنها حل چالش دیرینة دخالت یا عدم دخالت دولت در مکانیسم بازار و درنتیجه توزیع درآمد و ثروت و رشد و پیشرفت اقتصادی است، بلکه در فرهنگ، آسیب‌های اجتماعی و امور دیگر توسعه و پیشرفت جامعه نیز تجلی می‌یابد.