معرفت اقتصاد اسلامی

راهبردهای مطلوب حکمرانی جهت گسترش وقف 
به‌مثابة ابزار مؤثر حکمرانی اسلامی
 جواد نظري ‌مقدم        / استادیار پژوهشکدة گیلان‌شناسی دانشگاه گیلان     j.moghaddam@guilan.ac.ir
محمدجواد رمضاني / دکتری امنیت ملی دانشگاه عالی دفاع ملی     mj.ramezani@gmail.com
دريافت: 23/11/1404 ـ پذيرش: 10/04/1405
چکیده
وقف همواره نقشی اساسی در پیشبرد اهداف اقتصادی جوامع اسلامی داشته است. استفاده از ظرفیت این نهاد اسلامی جهت حل مشکلات اقتصادی کنونی، می‌‌تواند به‌مثابة یکی از اولویت‌‌های سیاست‌گذاران کشور باشد. پژوهش حاضر، پژوهشی کاربردی و در زمرة تحقیقات کیفی است که با استفاده از تحلیلSWOT  و با هدف تدوین راهبردهای مطلوب سیاستی در حوزة وقف انجام شده است. پرسش اصلی این پژوهش این است که راهبردهای عملیاتی و مطلوب حکمرانی در جهت تحقق توسعة وقف چیست؟ یافته‌‌های پژوهش حاکی از آن است که وضعیت کنونی وقف در ایران وضعیتی «محافظه‌‌کارانه» است که در آن نقاط ضعف بر نقاط قوت غلبه دارد؛ هرچند که فرصت‌‌های پیش‌ رو بیشتر از تهدیدات است. این موقعیت بیانگر وضعیت یک نهاد پایدار برخوردار از رشد کم است. بر اساس یافته‌های پژوهش، مهم‌ترین راهبردهای توصیه‌شده برای گسترش وقف در چارچوب حکمرانی اسلامی بر اساس نظرات خبرگانی عبارت‌اند از: اصلاح ساختار مديريت صحیح و قوی در امور وقف، اتخاذ روش‌‌های نوین اطلاع‌رسانی صحیح، هدفمند و شناخت‌افزا و استفاده بجا از موقوفات از طریق افزایش بهره‏وري و کارايي مؤسسات وقفي.
کلیدواژه‌ها: وقف، حکمرانی وقف، حکمرانی اسلامی، سیاست‌گذاری نهاد وقف.
طبقه‌بندی JEL: D64، D69، P4. 
مقدمه
دستیابی به الگوی مطلوب حکمرانی با هدف تحقق جامعة پیشرفته مبتنی‌بر اندیشه و فرهنگ اسلامی، یکی از مهم‌ترین اولویت‌‌ها و ضرورت‌‌ها در جامعة امروز ایران به‌شمار می‌‌رود. امروزه استفاده از مفهوم حکمرانی در میان دانشگاهیان و مجریان کشور فراگیر شده است. اگر الگوی «حکمرانی خوب» را فرایند تدوین و اجرای سیاست‌گذاری در حوزه‌‌های مختلف مبتنی‌بر مشارکت دولت، جامعة مدنی و بخشی خصوصی بدانیم؛ به‌گونه‌‌ای‌که ضمن تأمین نیازهای اساسی جامعه، به تحقق عدالت، امنیت و توسعة پایدار منجر گردد (زارعی و آرائی، 1400، ص7)، در این صورت با استفاده از تجربه تاریخی جامعة اسلامی می‌‌توان به ظرفیت‌‌های موجود در برخی از عناصر هویتی و فرهنگی اسلام جهت تحقق الگوی «حکمرانی اسلامی» دست یافت. مفهوم حکمرانی اسلامی در واقع به دنبال ساختن یکی از مهم‌ترین روابط موجود در هر جامعه‌، یعنی رابطة حاکمیت با جامعه در بستر مفاهیم اسلامی است. مختصات این رابطه بنا بر ارزش‌های هر جامعه تعیین می‌شود و معارف اسلامی مربوط به جامعه نیز درصدد ایجاد روابط خاصی در نظام پیروی اجتماعی است (امامی و جوادی، 1400، ص43). 
طراحی و احیای تمدن نوین اسلامی در بستر حکمرانی اسلامی مبتنی‌بر مبانی ارزشی و اصول اساسی اسلام که به‌صورت جامع و جهانی ارائه شود و متناسب و پاسخ‌گوی همة شئون، نیازها و ظرفیت‌های بشر باشد، از اهداف نظام جمهوری اسلامی ایران است. بی‌تردید یکی از مهم‌ترین راه‌های رسیدن به جایگاه مطلوب تمدن اسلامی، تجلی روحیة انفاق، ایثار، فداکاری و نیکوکاری در قالب سنت حسنة وقف به‌مثابة یکی از ابزارهای مؤثر حکمرانی اسلامی است. 
وقف به‌عنوان یکی از آموزه‌‌های محوری در ادیان الهی به‌خصوص دین مبین اسلام مطرح شده و در فرهنگ ایرانی اسلامی نیز در قالب یک سنت ارزشمند مطرح بوده است (ر.ک: ابوسعید، 1378، شهابی، 1343ق)، و می‌‌توان این صدقة جاریه را مصداقی از ایثار اجتماعی و یکی از ابزارهای مؤثر حکمرانی اسلامی برشمرد که آثار فردی، گروهی و اجتماعی و ثمرات دنیوی و اخروی بی‌شماری را مترتب است. موقوفات در تأسیس و تداوم حیات نهادها و مراکز فرهنگی اقتصادی و اجتماعی تأثیرات فراوانی داشته و توانسته‌‌اند در دوره‌‌های مختلف تاریخ منشأ آثار اجتماعی اقتصادی و فرهنگی باشد. 
ارزش‌‌های دینی ضامن سعادتمندی جامعة اسلامی در زمینه‌‌های مادی و معنوی است. وقف نیز به‌عنوان یکی از جلوه‌‌های فرهنگ ناب اسلامی، می‌‌تواند جامعة فعلی را به سمت آرمان‌‌های مورد نظر رهنمون ساخته و بسیاری از معضلات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جامعه را برطرف سازد و ضمن کمک به ایجاد رفاه عمومی زمینة زدودن فقر و محرومیت از جامعه را فراهم نماید (حائری، ۱۳۸۰، ص۴۲۱). یکی از موانع این مسیر، کم‌‌رنگ شدن فرهنگ وقف و عدم آشنایی مردم با احکام فقهی، ماهیت و به‌ویژه کارکردها و ثمرات وقف در جامعه است. 
وقف با کارکردهای متنوع خود و جایگاه ویژه‌‌اش در فرهنگ تشیع از جنبه‌‌های مختلف جامعه‌‌شناختی، اقتصادی، تاریخی، کالبدی، فرهنگی، سیاسی و... می‌‌تواند مورد بررسی قرار گیرد. موقوفات در تأسیس و تداوم حیات نهادها و مراکز دینی، مذهبی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی عام‌المنفعه تأثیر فراوانی داشته و منشأ اثرات فراوان بوده‌‌اند. امروزه حتی در کشورهای غربی بخشی از شاخص‌‌ترین مراکز علمی و دانشگاهی موقوفه هستند (فزیع، 1386، ص344). 
مناطق مختلف ایران اسلامی مملو از موقوفاتی است که خیرین در طول تاریخ با نیات و مقاصد مختلفی به‌منظور رفع نیازهای جامعه و خیررسانی به مردم از خود بر جای گذاشتند. شواهد تاریخی و گزارش منابع رسمی از وجود فرهنگ وقف در تاریخ و جامعة ایرانی در سطح وسیعی حکایت می‌کند. کارآمدی ساختاری نهادهای متولی و اثرگذاری شیوه‌‌های مدیریتی و اجرایی می‌‌تواند ثمرات عینی وقف برای آحاد مردم جامعه و بهبود وضعیت اجتماعی و اقتصادی را افزایش دهد و نیز استفاده از روش‌‌های به‌‌روز و اثربخش تبلیغی و فرهنگی می‌‌تواند آگاهی و اقبال مردم نسبت به وقف در شقوق مختلف آن را گسترش دهد. 
نظر به اهمیت فرهنگ وقف در اسلام و ضرورت بازتولید فرهنگ اسلامی وقف در جامعه و معرفی و فرهنگ‌‌سازی در این حوزه، مطالعه و مداقه در زمینة چگونگی ابعاد و کیفیت وقف‌ها، برنامه‌‌ریزی و سیاست‌گذاری در جهت بهبود روند کمی و کیفی وقف در جامعه ضروری به نظر می‌رسد. علی‌رغم ظرفیت‌های حاکم در جامعه و زمینه‌‌های فرهنگی و تاریخی، روند ثبت موقوفات در کشور چندان چشمگیر نیست. با توجه به عدم مطلوبیت وضع میزان وقف و موقوفه‌‌ها بررسی روند کیفی و بهبود وضعیت کمی و کیفی آن و آیندة پیش ‌‌رو بسیار ضروری به نظر می‌‌رسد. 
یکی از روش‌های مناسب برای سیاست‌گذاری مطلوب استفاده از تحلیل محیطی مبتنی‌بر شناخت ظرفیت‌ها و نقاط قوت و ضعف و فرصت‌‌ها و تهدیدهای موجود در سازمان است؛ ازاین‌رو در این پژوهش تلاش می‌‌شود تا ضمن شناسایی نقاط قوت و ضعف و فرصت‌‌ها و تهدیدات در حوزة نهاد وقف زمینة نیل به الگوی سیاست‌گذاری و حکمرانی مطلوب و ارائة راهکارهایی جهت برون‌رفت از مشکلات و مسائل سازمان و نیز استفاده از نقاط قوت‌‌ها و فرصت‌‌ها در جهت اهداف تعیین‌شدة سازمانی را فراهم نمود. 
پیشینة پژوهش‌‌
در مورد موضوع و پديدة وقف آثار و اسناد بی‌شماری در طول سالیان اخیر در حوزه‌‌های مختلف نگارش یافته است که در موارد اخیر، بیش از آنکه به ابعاد مفهوم‌شناسی و نظری حوزة وقف تأکید شود، سعی شده است به ابعاد عملیاتی، کاربردی و سیاست‌‌گذارانة حوزة وقف معطوف شود، لذا در ادامه گزارش مختصری از پژوهش‌‌های اصلی و مرتبط انجام‌شده بیان می‌‌شود.
سیدمحمد سیدحسینی، تقی ابراهیمی سالاري و آزاده مظلوم خراسانی (1392)، در پژوهش خود با عنوان «بهبود روش‌‌هاي مدیریت در سازمان اوقاف و اثر آن بر افزایش بهره‌وري در حوزة وقف»، به بررسی تأثیر اصلاح و یا بهبود روش‌هاي مدیریت فعلی اوقاف و اموال موقوفه بر افزایش بهره‌‌وري سازمان اوقاف در راستاي اهداف واقفان در زمینة رفاه اجتماعی و اقتصادي پرداختند. روش این پژوهش پیمایشی بوده است. جامعة آماري تحقیق شامل سه گروه: 1. اعضاي هیئت علمی و دانشجویان؛ 2. کارکنان و کارشناسان دستگاه‌ها؛ 3. کارشناسان مذهبی. گردآوري داده‌‌ها از طریق پرسش‌نامه و مصاحبه با نمونة 110 نفري از جامعة آماري صورت گرفته است. قلمرو مورد استفاده این تحقیق، شهرستان مشهد بوده و لازم به ذکر است که در این تحقیق نمونه‌‌گیري به روش غیراحتمالی و گلوله‌برفی بوده است. براي بررسی رابطة بین «بهبود روش‌هاي مدیریتی اوقاف و اموال موقوفه» و «افزایش بهره‌وري حوزة وقف» از روش رگرسیون استفاده شده است. نتایج تحقیق نشان می‌‌دهد که بهبود روش‌‌هاي مدیریتی فعلی حاکم بر اموال موقوفه در سازمان اوقاف بر میزان بهره‌‌وري در حوزة وقف اثرگذار است و تأثیر مثبتی دارد. 
رستم‌‌زاده و نصیرآبادی (1397) در پژوهش خود با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی به بررسی تأثیر وقف به‌عنوان یکی از شیوه‌‌های تأمین مالی توسعة بهداشت در ایران پرداختند. نتایح پژوهش نشان می‌‌دهد جلب مشارکت‌‌های مردمی و جذب کمک‌های خیرین و واگذاری امر بهداشت و در‌مان به مردم به‌صورت غیرانتفاعی و عام‌المنفعه و وقف می‌‌تواند در جهت توسعة اقتصادی و اجتماعی تأثیرگذار باشد. 
مصباحی‌مقدم و همکاران (1390)، در پژوهشی با عنوان «وقف به‌مثابة منبع تأمین مالی خرد اسلامی؛ ارائة الگوی تشکیل مؤسسات تأمین مالی خرد وقفی در کشور»، با استفاده از نهاد وقف در اقتصاد اسلامی، الگویی بومی برای مؤسسات تأمین مالی خرد ارائه کرده و آن را مورد تجزیه‌و‌تحلیل قرار می‌دهد. در واقع، ضمن طرح الگوی پیشنهادی و تبیین روش‌های تجهیز منابع مالی برای مؤسسه (شامل وقف اموال منقول و غیرمنقول، وقف سهام، وقف پول و انتشار اوراق وقف پولی و اوراق وقف گروهی) و همچنین بیان روش‌های تخصیص منابع (عقود مبادله‌ای، مشارکتی و قرض‌الحسنه)، امکان‌سنجی فقهی و ضرورت اقتصادی تشکیل چنین مؤسساتی در کشور را مورد بحث قرار می‌دهند. علاوه بر این، مزیت‌ها و چالش‌های مورد انتظار از الگوی پیشنهادی را نیز مورد بحث قرار داده و تلاش می‌کنند با استفاده از ادبیات تأمین مالی خرد، راهکارهایی به‌منظور به حداقل رساندن این مشکلات ارائه نمایند. یافته‌های این تحقیق که بر اساس تحلیل‌های نظری به‌دست آمده‌اند، نشان می‌دهد نهاد وقف در اقتصاد اسلامی این ظرفیت فقهی ـ اقتصادی را دارد که به‌عنوان منبع درآمدی برای مؤسسة تأمین مالی خرد در نظر گرفته می‌شود. 
فلاح، جعفری و عبادی (1399) در مقالة خود با عنوان «ارائة مدلی برای بررسی و تبیین نقش وقف بر اندازة دولت در اقتصاد با تأکید بر نقش کارآفرینی اجتماعی»، به‌ دنبال بررسی، شناسایی و تبیین تأثیر وقف بر اندازة دولت در اقتصاد هستند. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی ـ پیمایشی است و برای تجزیه‌وتحلیل متن مصاحبه‌ها و پیشینة تحقیق از روش تحلیل تم (روش کیفی) استفاده‌ شده، و برای تحلیل پرسش‌نامه و بررسی نقش کارآفرینی اجتماعی به‌عنوان متغیر میانجی، معادلات ساختاری و نرم‌افزار آموس به‌کار رفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که برای کوچک‌سازی دولت با وقف باید عوامل اجتماعی شامل «آموزشی» و «فرهنگی» و عوامل فرایندی شامل «عمرانی» و «بهداشت و درمان» به‌عنوان شتاب‌دهندة وقف در نظر گرفته شوند و بر نقش کارآفرینی اجتماعی در کوچک‌سازی دولت به‌عنوان یک متغیر میانجی توجه و تأکید شود. 
در پژوهش‌‌ها و مطالعات داخلی، تحقیقات متنوعی در قالب کتاب، پایان‌‌نامه، طرح‌‌های پژوهشی و مقاله‌‌های متعددی در حوزة مفهوم‌شناسی تاریخ‌‌پژوهی و کارکردی وقف در طول دهه‌‌های اخیر نگارش یافته است (اصیلی، 1373)؛ همچنین از سال‌‌های گذشته مقالات و پژوهش‌‌هایی در حوزة آسیب‌‌شناسی ابعاد مختلف وقف مورد واکاوی قرار گرفته است، ولی در مورد راهبردپژوهی و ترسیم الگوهای سیاستی و تدوین راهبردهای کلان حوزة وقف کار شایانی صورت نپذیرفته است، و نیاز است اساتید و صاحب‌‌نظران حوزوی، دانشگاهی و مؤسسات پژوهشی، در ابعاد کلان ملی و محلی، اقدام به پژوهش‌‌های نسل جدید حوزة وقف گام بردارند و بعد از دو نسل مفهوم‌‌شناسانه و آسیب‌‌شناسانه، تمرکز خویش را بر روی ترسیم راهبردها و تدوین الگوهای سیاست‌گذرانه معطوف کنند، لذا این پژوهش به‌عنوان یکی از اولین پژوهش‌‌های صورت‌گرفته در این عرصه پرداخته است و از این جهت پژوهشی نوآورانه و بدیع محسوب می‌‌گردد؛ ازاین‌رو این تحقیق می‌‌تواند گام مهمی در جهت آغاز یک حرکت بزرگ به‌منظور نیل به یک الگوی سیاستی مطلوب برای توسعة وقف در جامعة امروز باشد. 
تعریف مفاهیم
حکمرانی اسلامی: تا کنون تعاریف متفاوتی در خصوص حکمرانی ارائه شده است. در فرهنگ آکسفورد حکمرانی به معنی «فعالیت یا روش حکم ‌‌راندن، اعمال کنترل یا قدرت بر فعالیت‌‌های زیردستان، نظامی از قوانین و مقررات» تعریف شده است (میدری و خیرخواهان، 1383، ص193ـ194). همچنین بر اساس تعریف بانک جهانی حکمرانی به معنی شیوه‌‌ای است که با آن قدرت در مدیریت منابع اقتصادی و اجتماعی کشور برای توسعه اعمال می‌‌گردد (زارعی و آرائی، 1400، ص10). 
مفهوم حکمرانی خوب از جمله مفاهیم نوپدیدی است که امروزه در ادبیات حوزة سیاست و مدیریت استفاده می‌‌شود. حکمرانی خوب در واقع به‌عنوان فرایند مشارکتی توسعه قلمداد می‌‌گردد که در جامع مدنی امکان تحقق دارد و به‌مثابة الگویی است که در آن سیستم به‌عنوان انتقال‌دهنده و مدافع خواست‌‌های مردمی مشارکت شهروندان را تقویت و دولت‌ها را به پاسخ‌گویی تشویق و حتی ملزم می‌‌نماید. ‌بخش غیردولتی و خصوصی با در دست داشتن عوامل اقتصادی و سرمایه‌‌گذاری و تولید ناخالص ملی و بالا بردن سهم مردمی در آن و از بین بردن چالش‌‌ها و تنگناها و ‌بخش دولتی با ایجاد تسهیلات و بسترهای فعالیت عمومی و تقویت آن در توسعة اقتصادی و اجتماعی و گسترش عدالت اجتماعی تلاش نماید (زارعی و آرائی، 1400، ص8). 
تحقق الگوی حکمرانی خوب نمی‌‌تواند بر اساس یک نسخة استاندارد و واحد باشد، بلکه می‌‌تواند بنا به اقتضائات تاریخی و فرهنگی هر منطقة جغرافیایی از ویژگی‌‌ها و شاخصه‌‌هایی خاصی برخوردار باشد. همة کشورها بایستی حق داشته باشند گونه‌های ملی متعلق به خود را در زمینة حکمرانی خوب تعیین کنند که تجربه تاریخی آنها را مدنظر قرار دهد و بر مبنای نظام‌‌ها، فرهنگ‌ها و ارزش‌‌های بومی ساخته شود. بر این اساس، در چارچوب فرهنگ اسلامی حکمرانی مبتنی‌بر اسلام ویژگی‌‌های خاصی خود را دارد و مبتنی‌بر آموزه‌‌های دینی است. حکمرانی اسلامی را می‌‌توان زمینه‌‌سازی برای توسعه و تعمیق عقلانیت تهذیب‌یافته، اخلاق و معنویت‌‌گرایی دینی و رشد، تعالی و سعادت انسان و همچنین گسترش برخورداری از زندگی با نشاط، ایمن، سالم، عادلانه، آزاد و کریمانه دانست (رضایی و همکاران، 1390). در فرهنگ اسلامی و در حکمرانی اسلامی، اهداف و سیاست‌‌های حاکمیت، شیوه‌‌ها و روش‌‌های حکمرانی، نقش و مشارکت مردمی، نظامات اداری، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در چارچوب آموزه‌‌های اسلامی و تجربه‌‌ تاریخی مسلمانان شکل می‌‌گیرد. یکی از این تجربیات تاریخی سنت حسنه و مردمی وقف است که به‌مثابة یکی از ابزار حکمرانی نقش مهمی در ارائة خدمات اجتماعی در سطح وسیعی داشته و شناخت ابعاد و تأثیر و کارکرد آن می‌‌تواند به تحقق الگوی حکمرانی مطلوب مبتنی‌بر تجربه تاریخی جوامع اسلامی در شرایط امروز کمک نماید. 
سیاست‌گذاری فرهنگی مطلوب در چارچوب حکمرانی اسلامی
سیاست‌گذاری فرهنگی عبارت است از تعیین خط‌مشی‌ها و راهبردهای کلان فرهنگی برای رسیدن به اهداف همکاری‌های فرهنگی، مشارکت فرهنگی، میراث فرهنگی و هویت فرهنگی که یونسکو با ارائة مفهوم توسعة فرهنگی آن را برای اولین بار مطرح کرد (همایون و جعفری، 1387، ص15). همچنین سیاست‌گذاری فرهنگی به ارادة دولت در ایجاد یا تحکیم و یا تغییر مقررات و تنظیمات در عرصة فرهنگ معطوف است که چنین اراده‌ای می‌تواند سلبی یا ایجابی باشد (وحید، 1386، ص228). از دیدگاه علم سیاست‌گذاری سیاست فرهنگی مقوله‌ای است دارای اهمیت راهبردی که بر توسعة پایدار اثر می‌گذارد و در واقع ‌بخش اساسی آن است (اشتریان، 1391، ص10). 
سیاست‌گذاری فرهنگی دولت در دو سطح قابل توجه است: سطح اول که به آن  Cultural Politicsمی‌گویند، به‌طور عام بر ارزش‌ها و اصولی اطلاق می‌شود که انسان‌ها را در مسائل فرهنگی هدایت و راهنمایی می‌کند. درحقیقت این سیاست‌ها اصول کلی دربارة اهداف اصلی و غایی در حوزة فرهنگ را ارائه می‌دهند؛ سطح دوم، خط‌مشی‌های فرهنگی است. این خط‌مشی‌ها عینی‌تر بوده و تدابیر و راهکارهای اجرایی را در اختیار دست‌اندرکاران قرار می‌دهد که تصمیمات و اقدامات آنان بر زندگی مردم تأثیرگذار است (ذکایی، شفیعی و سادات، 1389، ص91ـ92).
سیاست‌گذاری فرهنگی در مجموعه دستورالعمل‌های سیستماتیک و هدایت‌کننده بازنمود می‌یابد که توسط سازمان‌ها برای دستیابی به اهدافشان اتخاذ می‌شود. اغلب، سیاست‌گذاری فرهنگی به‌عنوان هزینه کردن پول در جهت یک هدف فرهنگی خاص معنا می‌شود، اما این مسئله بسیار قابل بحث است. گاهی اوقات، سیاست فرهنگی در تصمیماتی در مورد دیگر حوزه‌ها و معضلات جامعه تعبیه می‌شود؛ حوزه‌هایی چون آموزش‌و‌پرورش، محیط‌زیست، سلامت، ساخت اجتماع یا توسعة اقتصادی. این موضوع شامل سیاست‌های مالیاتی نیز می‌شود. سیاست‌های مربوط به قانون کپی‌رایت و مالکیت فکری و فرهنگی با توسعة تکنولوژی‌های نوین و معناهای مختلف مالکیت عمومی و خصوصی در فرهنگ‌های گوناگون، پیچیده‌تر شده است. سیاست فرهنگی از پیمان‌های تجاری گرفته تا کمک‌های مالی دولت به ‌بخش املاک و ساختمان، از آزادی بیان گرفته تا‌ بخش حمل و نقل را دربر می‌گیرد (رجب‌زاده، 1380). بر این اساس، می‌توان گفت سیاست‌گذاری در حوزة وقف نوعی از سیاست‌گذاری فرهنگی است. 
روش پژوهش
روش تحقیق بر مبنای ماهیت، «کیفی» و از حیث داده‌‌ها، «توصیفی ـ تحلیلی» است. هدف تحقیق، کاربردی و توسعه‌‌ای است. سیاست‌گذاری مطلوب جز از طریق شناخت ظرفیت‌ها و نقاط قوت و ضعف و فرصت‌‌ها و تهدیدهای موجود در سازمان میسر نیست. ازاین‌رو در این پژوهش با اتکا بر روش تحلیل SWOT، ضمن شناسایی نقاط قوت و ضعف، فرصت‌‌ها و تهدیدات در حوزة نهاد وقف زمینة نیل به الگوی سیاست‌گذاری مطلوب و ارائة راهکارهایی جهت برون‌رفت از مشکلات و مسائل سازمان و نیز استفاده از نقاط قوت‌‌ها و فرصت‌‌ها در جهت اهداف تعیین‌شدة سازمانی فراهم می‌شود. از روش ماتریس سوات «SWOT» برای سنجش موقعیت مکانی و ارائة راهبرد مناسب استفاده ‌شده است. تجزیه‌و‌تحلیل SWOT یکی از ابزارهای ساده و درعین‌حال قدرتمند جهت تدوین استراتژی است که به ما کمک می‌کند با در نظر گرفتن تمامی نقاط قوت و ضعف و همچنین فرصت‌ها و تهدیدهای موجود، یک استراتژی قوی برای سازمان تدوین گردد. با استفاده از این تکنیک می‌توان عوامل داخلی و خارجی و همچنین پتانسیل فعلی و آیندة سازمان مورد بررسی قرار گیرد. نقاط قوت و ضعف از عوامل داخلی و فرصت‌ها و تهدیدها از عوامل خارجی مرتبط با سازمان به‌شمار می‌‌روند. 
گردآوری اطلاعات تا سطح اشباع نظری و به‌صورت انتخاب هدفمند انجام ‌شده و در انتخاب خبرگان علاوه بر سنوات خدمتی و جایگاه سازمانی و تحصیلات مرتبط با موضوع، شناخت دقیق نسبت به مسئلة وقف و ساختار اوقاف مدنظر بوده است. در این تحقیق تلاش می‌‌شود تا با استفاده از روش مصاحبه و نیز ارائة پرسش‌نامه به مدیران و کارشناسان آشنا در زمینة وقف، مهم‌ترین نقاط قوت و ضعف، فرصت‌ها و تهدیدهای مرتبط با سازمان استخراج شود. همچنین تجزیه‌و‌تحلیل اطلاعات با روش میانگین رتبه‌‌ای و با استفاده از آزمون فریدمن با نرم‌افزار «SPSS» انجام شده و سنجش میزان روایی یافته‌‌های تحقیق نیز با آزمون آلفای کرونباخ استخراج شده است. 
روایی پرسش‌نامه‌ها
برای تعیین CVR از پنج خبره درخواست شد تا از میان عوامل احصاشده هر عامل را بر اساس طیف سه قسمتی «ضروری است»، «مفید است، ولی ضرورتی ندارد» و «ضرورتی ندارد» بررسی نمایند؛ سپس پاسخ‌ها مطابق فرمول ذیل محاسبه گردید:

نرخ روایی یا CVR-Rate پرسش‌نامه برابر است با 99% و عوامل کمتر از این عدد از پرسش‌نامه حذف و نهایتاً 80 عامل در پرسش‌نامة نهایی منظور شد. 
یافته‌های پژوهش
بررسی وضعیت موجود اوقاف 
در مجموع بر اساس مصاحبه‌‌های صورت‌گرفته با مدیران و مسئولان و کارشناسان اوقاف استان گیلان و تجمیع و ترکیب نکات بیان‌شده، تعداد 10 نقطة قوت، 34 نقطة ضعف، 19 فرصت و 17 تهدید شناسایی شد. مجموع تمام 80 عامل طی پرسش‌نامه‌‌ای استاندارد میان خبرگان توزیع شد و وزن و اهمیت هریک از عوامل به تفکیک مشخص و رتبه‌‌بندی شد که نتایج به شرح ذیل است: 
جدول 1: رتبه‌بندی عوامل داخلی و محیطی بر اساس اهمیت
رتبه‌بندی عوامل داخلی بر اساس اهمیت
ردیف    نام عامل    کد عامل    میانگین امتیاز
1    مردمی بودن و مشارکتی بودن ساختار وقف و مدیریت غیردولتی و دغدغة مدیران و متولیان وقف نسبت به نیات واقفین    S1    73/4
2    امکان خدمات‌دهی اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و رفع نیازهای درمانی، آموزشی، اقتصادی و اجتماعی از طریق وقف در چارچوب نیت واقف    S2    64/4
3    امکان تعریف اولویت‌‌ها و نیازهای جدید برای رفع مشکلات در حوزة مصارف وقف (متناسب‌سازی نیات وقف با نیازها و اقتضائات امروز)    S3    64/4
4    درآمد مستمر اقتصادی و قابلیت برنامه‌ریزی داشتن    S9    55/4
5    ارتباط مدیران اجرایی اوقاف با بدنة مردمی مساجد و بقاع متبرکه    S8    36/4
6    خودکفا بودن، استقلال، پردرآمد بودن برخی موقوفات و امکان سرمایه‌گذاری و سودآوری اقتصادی در موقوفات    S10    18/4
7    وجود برخی آیین‌نامه‌ها و قوانین و ابزارهای نظارتی و اهرم‌های قانونی و مقرراتی حمایت‌کننده از موقوفات    S6    10/4
8    اهتمام ستاد به احیای موقوفات و وجود نیروهایی مذهبی و دغدغه‌مند نسبت به وقف    S7    09/4
9    سابقه و پیشینة وقف و وجود تجربه‌‌ای طولانی در مدیریت و بهره‌مندی از موقوفات    S4    09/4
10    پشتوانة مستند و مکتوبات تاریخی در زمینة وقف    S5    82/3
11    ضعف در استفاده از ابزارهای رسانه‌‌ای و اطلاع‌رسانی جهت تبلیغ و ترویج فرهنگ وقف و ضعف در جذب مشارکت‌‌های مردمی به‌سوی وقف    W12    64/4
12    ضعف کمی و کیفی نیروی انسانی در سازمان    W7    55/4
13    فرایند بروکراتیک و زمان‌بر دریافت اجارات و نقل و انتقال و پذیره‌نویسی و قوانین دست‌وپاگیر پیش روی سرمایه‌‌گذاران و ترس سرمایه‌گذار از سرمایه‌‌گذاری در حوزة املاک وقفی    W1    45/4
14    عدم شفافیت در خصوص درآمد حاصل از موقوفات و چگونگی هزینه‌کرد آن    W10    45/4
15    مشکلات سازمانی داخلی (حقوق ناکافی نیروی انسانی، بی‌انگیزگی، عدم تکمیل چارت تشکیلاتی و...)    W8    36/4
16    ضعف در آگاهی‌بخشی عمومی نسبت به وقف و وظایف و مسئولیت اوقاف    W24    36/4
17    ضعف دانشی و تقنینی در زمینة تبدیل به احسن نمودن موقوفات    W29    27/4
18    ضعف دانش و عدم اشراف متولیان بقاع و موقوفات و برخی از کارگزاران به قوانین و مقررات مدنی و مسائل شرعی در حوزة وقف    W6    27/4
19    توجه بیش از اندازه به شاخص‌‌های کمی در زمینة وقف در مقایسه با شاخص‌‌های کیفی    W18    27/4
20    فقدان برنامة بلندمدت و میان‌مدت     W15    27/4
21    عدم توجه به نیات واقفین و اختلاف میان اوقاف و برخی از متولیان موقوفات و بقاع متبرکه    W11    18/4
22    اعمال سلیقه در سطوح سازمانی و مدیریتی و تغییر یافتن رویکردها، سیاست‌ها و برنامه‌های کلان اوقاف در کشور با تغییر مدیران    W3    09/4
23    عدم انطباق برخی ابلاغیه‌‌ها و دستورالعمل‌‌های اوقاف با اقتضائات شهرستان‌‌ها    W16    09/4
24    عدم تناسب نیت برخی واقفین با نیازها و اقتضائات روز جامعه    W21    09/4
25    اختلاف با سازمان میراث فرهنگی، منابع طبیعی، شهرداری‌ها و محیط‌زیست و دیگر سازمان‌های مرتبط    W34    09/4
26    نگاه انتقادی گروه‌های مرتبط با اوقاف نظیر مستأجران، مردم، سرمایه‌گذار، نیروی انسانی و هیئت امنا نسبت به سازمان    W32    00/4
27    عدم بازرسی و نظارت زمین‌ها و املاکی که تصرف شده و یا تغییر کاربری شده است    W26    00/4
28    عدم اهتمام به بازسازی و ترمیم و رسیدگی به وضعیت موقوفه‌ها و فرسودگی و مخروبه شدن برخی موقوفات    W19    00/4
29    حیف و میل عواید موقوفات توسط متولیان و یا کارگزاران نهاد وقف     W5    00/4
30    وجود دستورالعمل و بخشنامه‌هایی مغایر و یا متضاد با یکدیگر    W4    00/4
31    ضعف در ابزارهای بازدارنده در برابر زمین‌‌خواران وموقوفه‌خواران    W25    91/3
32    نبود تعامل مناسب میان اوقاف و مسئأجران در برخی ‌بخش ‌ها و نارضایتی برخی مستأجران    W22    91/3
33    عدم بهره‌‌گیری از تجربیات مدیران و کارگزاران سابق اوقاف    W20    91/3
34    فقدان تجربه اداری و مدیریتی برخی از مدیران و حوزویان در سازمان    W9    91/3
35    ارزیابی عملکرد شهرستان‌ها با استفاده از شاخص‌‌های تعریف‌شده بدون در نظر گرفتن اقتضائات و ظرفیت‌های بومی در شهرستان    W17    91/3
36    عدم نگاه تخصصی به مسائل حوزة وقف    W30    82/3
37    تعدد، تکثر، عدم جامعیت و هماهنگی دستور‌العمل‌ها و عدم به‌روز بودن قوانین    W31    82/3
38    عدم تعامل و ارتباط سازنده میان اوقاف و نهاد دانشگاه و مراکز علمی وعدم اهتمام ویژه به امر پژوهش و تحقیق در سازمان    W13    73/3
39    کوچک بودن موقوفه‌ها در مقایسه با گذشته و درآمد محدود موقوفات    W27    73/3
40    تمرکزگرایی در حوزة مدیریت و تصمیم‌گیری و عدم تفویض اختیار    W33    73/3
41    تغییرات مکرر مدیریتی در سازمان و تغییرات مدیریتی به موازات تغییرات سیاسی در کشور    W2    73/3
42    عدم پرداخت اجاره‌ها و حقوق موقوفات توسط مستأجرین    W23    64/3
43    بیشتر بودن مصارف و هزینه‌های سازمان نسبت به درآمدها و ورودی‌ها    W28    64/3
44    نبود چشم‌انداز در سطح ملی و استانی    W14    53/3
جدول 2: رتبه‌بندی عوامل خارجی برحسب اهمیت
ردیف    نام عامل    کد عامل    میانگین امتیاز
1    نقش و تأثیر اجتماعی وقف در جهت رفع نیازهای جامعه    O5    64/4
2    وجود تعداد زیادی از بقاع متبرکه در اقصی نقاط کشور    O6    64/4
3    مانایی و ماندگار وقف به‌عنوان صدقة جاریه    O3    45/4
4    توسعة وسایل ارتباط جمعی و امکان سریع‌تر تبلیغ وقف از طریق رسانه‌‌های اجتماعی    O15    27/4
5    وجود ظرفیت‌های تولید اشتغال با اتکا بر محصولات و صنایع بومی و محلی و ظرفیت‌‌های کشاورزی و صنعتی    O19    27/4
6    گرایش جامعه به آیین‌‌ها و مناسک مذهبی به‌مثابة یکی از نیات وقف و تمایل و علاقه مردم به نذر و زیارت    O8    18/4
7    وجود حس نوع‌دوستی، دیگرخواهی در جامعة ایرانی    O1    18/4
8    وجود قوانین و بخشنامه‌‌هایی با موضوع حفظ و تداوم حیات آثار و بناهای تاریخی از جمله موقوفات از سوی سازمان‌های مرتبط از جمله میراث فرهنگی    O16    09/4
9    ارزش بالای اقتصادی املاک مسکونی و تجاری و مزارع موقوفه    O10    09/4
10    ارزش معنوی داشتن وقف و موقوفات و ایجاد انگیزة معنوی به‌عنوان مشوقی برای انجام وقف 
(نگرش تقدس‌گرایانه جامعه به امر وقف)    O2    09/4
11    انتصاب مدیران شایسته و مورد اعتماد در حوزة وقف در بسیاری از استان‌ها    O12    00/4
12    گفتمان تحول‌آفرین انقلاب اسلامی ایران در زمینة احیای موقوفات و اجرای امینانة نیات واقفین    O7    00/4
13    اجتماعی بودن و غیرسیاسی بودن ساختار وقف (عدم وابستگی به جریان‌های سیاسی و حزبی)    O4    00/4
14    وجود سرمایه‌‌گذاران بزرگ اقتصادی     O9    00/4
15    وجود ظرفیت‌های علمی و اجتهادی در نهاد حوزة علمیه    O17    91/3
16    مقبولیت خدمات ناشی از وقف برای همه گروه‌های اجتماعی جامعة فارغ از اعتقادات مذهبی    O13    91/3
17    دسترسی راحت‌‌ ستاد به موقوفه‌‌ها در بسیاری از مناطق کشور    O11    82/3
18    سیاست دولت در جهت رونق اقتصاد مردم پایه و تقویت مشارکت مردم در حوزة اقتصاد    O14    82/3
19    کاهش زاد و ولد در کشور و وجود خانواده‌های بدون فرزند و وارث    O18    80/3
20    تغییر سبک زندگی و بالا رفتن ارزش زمین و وابستگی اقتصادی اعضای خانواده به املاک و مواریث    T4    64/4
21    عدم اعتماد کافی مردم و جامعه نسبت به اوقاف ناشی از تصورات غلط از میزان درآمد موقوفات و انتظارات غیرواقع‌بینانه مردم از اوقات    T8    45/4
22    انتظارات غلط برخی سازمان‌ها و برخی از ارگان‌‌ها مثل شهرداری، سازمان ثبت و... و عدم همکاری مناسب با اوقاف    T5    36/4
23    عدم اعتماد سرمایه‌گذاران ‌بخش خصوصی به اوقاف جهت مشارکت و سرمایه‌گذاری اقتصادی در املاک وقفی    T9    27/4
24    موقوفه‌خواری به دلیل ضعف در ساختار نظارتی و قانونی     T13    20/4
25    شرایط آب و هوایی استان و فرسودگی و عدم ماندگاری سازه‌ها و بناها به‌واسطة عوامل محیطی    T3    18/4
26    دلسردی خیرین از اوقاف به دلیل عدم توجه به نیات واقف    T11    18/4
27    تعارض منافع در سطح سازمان‌ها و یا مدیران و کارگزاران در ارتباط با موقوفات    T6    09/4
28    عدم آگاهی برخی مدیران سایر دستگاه‌های اجرایی، تقنینی و قضایی نسبت به احکام وقف    T1    09/4
29    عدم امکان استخدام نیروهای متخصص به دلیل قوانین و آیین‌نامه‌های استخدامی    T15    09/4
30    ضعف فرهنگ وقف در مناطق سنی‌نشین    T17    00/4
31    فساد در برخی از لایه‌های اداری سازمان‌های اوقاف در شهرستان‌ها در زمینة ارائة مجوز و صدور سند برای موقوفی    T14    00/4
32    تمایل جامعه به مشارکت در فعالیت‌های خیرخواهانة موردی موسسه‌‌های خیریه که برخلاف وقف از ساختاری ماندگار و بادوام برخوردار نیستند    T10    82/3
33    وقف زمین‌های دعوایی و املاکی که اختلافات بسیاری در مالکیت آن وجود دارد    T12    82/3
34    عدم توجه پژوهشگران دانشگاهی و حوزوی به پژوهش در زمینة وقف و بیگانه بودن نظام دانشگاهی کشور با مقولة وقف    T16    82/3
35    دخالت دولت و یا فشار برخی نهادها و سازمان‌ها یا اشخاص حقوقی در امور وقفی    T2    64/3
36    تغییرات نظام برنامه‌‌ریزی شهری و تأثیر آن در تغییر بناها و سازه‌های قدیمی از جمله موقوفات    T7    55/3
جدول 3: ماتریس ارزیابی عوامل داخلی (IFE)

جدول 4: ماتریس ارزیابی عوامل داخلی (IFE)

جدول 5: ماتریس ارزیابی عوامل خارجی (EFE)

جدول 6: موقعیت مکانی

جدول 7: تخصیص امکانات

شکل 1: ماتریس ارزیابی موقعیت مکانی
برای تدوین استراتژی و راهبردهای مناسب در زمینة افزایش روند کیفی وقف، لازم است ابتدا موقعیت خود را در این نقطه از ماتریس از منظر راهبردی توصیف کنیم. طبق موقعیت مشخص‌شده در ماتریس، وضع موجود در وقف در کشور در وضعیت «محافظه‌کارانه» است که موقعیت نشان می‌دهد نقاط ضعف بیش از نقاط قوت است و درعین‌حال فرصت‌های موجود بیشتر از تهدیدات است. این موقعیت معمولاً برای یک سازمان پایدار و دارای رشد کم است. 
صعود و نزول از این موقعیت تابعی از وضعیت مزیت‌های رقابتی است. درصورتی‌که سازمان اوقاف در استان مزیت‌های خود را به سرعت جبران نکند، نقاط ضعف غلبه پیدا خواهد کرد و فرصت‌ها تبدیل به چالش‌های بالقوة آینده خواهند شد. سازمان‌هایی که در این موقعیت راهبردی قرار دارند بایستی ابتدا ضعف‌های خود را جبران و سپس به بهره گرفتن از فرصت‌ها برای جهش و ورود به ناحیة تهاجمی بیندیشند. 
گزینه‌های بالقوة عمومی برای یک سازمان در این موقعیت به شرح ذیل است: 
ـ در این موقعیت «اصلاح نمودن رویکردها»، «نظم‌بخشی به کارکردها»، «تمرکز بیشتر بر اثربخشی اقدامات» در قبال مسئلة وقف ضروری است؛ همچنین کنترل و پیش‌‌بینی مستمر روندها، تلاش برای پیشگیری از آسیب‌‌ها و روندهای نامطلوب اولویت جدی دارد. 
ـ انجام درست تصمیمات، دقت در صلاحیت کارگزاران و حساسیت نسبت به نتیجه‌‌بخش بودن کارکردها موجب تحکیم و ارتقای موقعیت در هدایت سازمان در مسئلة وقف خواهد شد. 
ـ با توجه به موقعیت نامناسب فعلی، توجه به «مدیریت استراتژیک در کیفی‌سازی وقف» (به مفهوم مدیریت دقیق‌‌تر آنچه «هست» برای رسیدن به آنچه «باید») لازم است. 
ـ در این موقعیت افزایش اعتماد، عمق بخشیدن به دارایی‌‌های موجود در حوزة وقف، توسعة کیفی ارزش‌‌ها و آرمان‌‌ها، فراگیری و قابل ‌پذیرش نمودن دارایی‌‌ها و ارزش‌‌ها باید در دستور کار قرار گیرد. 
ـ در موقعیت «محافظه‌کارانه» اولویت دادن به اصلاح نقایص و آسیب‌ها به‌جای «توسعة» کمی سازمان در دستور کار مدیران قرار گیرد. 
ـ ایجاد پیوستگی سازمانی برای هم هدف بودن و مکمل بودن همة ظرفیت‌‌ها و تمرکز بیشتر بر کنترل جامع روندهای کلی ـ به‌جای بخشی‌نگری ـ در حوزة وقف. 
ـ برای هدایت و مدیریت وقف برخورداری از قدرت «تنبیهی ـ تشویقی» و «اقناعی ـ گفتمان‌سازی» از اهمیت زیادی برخوردار است. 
ـ در این موقعیت باید بر زیر نظر قرار دادن محیط حاضر برای فرصت‌های جدید سودآوری وقف، یا بر اساس منابع موجود و ظرفیت‌ها و یا ایجاد تنوع در ‌بخش‌های جدید تمرکز شود. 
ـ در این موقعیت توجه خاص به شناسایی، تربیت و سازمان‌دهی «سرمایه‌‌های انسانی روندساز و تأثیرگذار» اولویت دارد. «شایسته‌پروری» برای سازمان اوقاف بر «شایسته‌گزینی» برتری دارد. 
ـ در این موقعیت ابتدا بایستی از الگوهای مدیریتی، به «مدیریت تعارض» و «مدیریت محیط» توجه نمود؛ یعنی اینکه به‌جای «فرصت‌سوزی»، «منتظر فرصت بودن»، «در جست‌وجوی فرصت بودن»، باید «فرصت‌آفرینی و فرصت‌سازی» سرلوحة کارها باشد. 
تدوین راهبرد
برای قرار گرفتن سازمان اوقاف در مسیر و روند مطلوب با توجه به موقعیتمان در ماتریس و زیر نظر داشتن روندهای دیگر، سعی شد راهبردهایی که علاوه بر حفظ وضع موجود می‌‌تواند منجر به احیا و تقویت مسئلة وقف و ارتقای موقعیت سازمان اوقاف در هدایت جامعه به سمت توسعة فرهنگ وقف می‌گردد، ارائه شود. این راهبردها در چهار رویکرد اصلی ارائه شده است:
الف) رویکرد تهاجمی(SO): رویکرد اصلی با تمرکز بیشتر بر نقاط قوت و استفاده از فرصت‌ها؛
ب) رویکرد محافظه‌کارانه (WO): با تمرکز بر رفع ضعف‌ها و تقویت درونی جبهه خودی با استفاده از فرصت‌ها؛
ج) رویکرد تدافعی (WT): با تمرکز بیشتر بر دفع تهدید و کاهش ضعف‌‌ها؛
د) رویکرد رقابتی(ST): با تمرکز بیشتر بر کاهش تهدیدات با استفاده از مزیت‌ها و نقاط قوت موجود. 
بر اساس موقعیت مکانی موجود اولویت با راهبردهای ناحیة محافظه‌کارانه است.
راهبردهای ناحیة WO
مهم‌ترین ضعف‌های شناسایی‌شده به ترتیب اولویت برای سازمان اوقاف به شرح ذیل است: 
جدول 8: ضعف‌های دارای اولویت
نام عامل    کد عامل    میانگین امتیاز
ضعف در استفاده از ابزارهای رسانه‌ای و اطلاع‌رسانی جهت تبلیغ و ترویج فرهنگ وقف و ضعف در جذب مشارکت‌های مردمی به‌سوی وقف    W12    64/4 
ضعف کمی و کیفی نیروی انسانی در سازمان اوقاف    W7    55/4 
فرایند بروکراتیک و زمان‌بر دریافت اجارات و نقل و انتقال و پذیره‌نویسی و قوانین دست‌وپاگیر پیش روی سرمایه‌گذاران و ترس سرمایه‌گذار از سرمایه‌گذاری در حوزة املاک وقفی    W1    45/4 
عدم شفافیت در خصوص درآمد حاصل از موقوفات و چگونگی هزینه‌کرد آن    W10    45/4 
مشکلات سازمانی داخلی (حقوق ناکافی نیروی انسانی، بی‌انگیزگی، عدم تکمیل چارت تشکیلاتی و...)    W8    36/4 
ضعف در آگاهی‌بخشی عمومی نسبت به وقف و وظایف و مسئولیت اوقاف    W24    36/4 
مهم‌ترین فرصت‌های شناسایی‌شده به ترتیب اولویت برای سازمان اوقاف به شرح ذیل است: 
جدول 9: فرصت‌های دارای اولویت
نام عامل    کد عامل    میانگین امتیاز
نقش و تأثیر اجتماعی وقف در جهت رفع نیازهای جامعه    O5    64/4 
وجود تعداد زیادی از بقاع متبرکه در اقصی نقاط کشور    O6    64/4 
مانایی و ماندگار وقف به‌عنوان صدقة جاریه    O3    45/4 
توسعة وسایل ارتباط جمعی و امکان سریع‌تر تبلیغ وقف از طریق رسانه‌های اجتماعی    O15    27/4 
وجود ظرفیت‌های تولید اشتغال با اتکا بر محصولات و صنایع بومی و محلی و ظرفیت‌های کشاورزی و صنعتی    O19    27/4 
جدول 10: تقاطع فرصت‌ها و نقاط ضعف
            W

O    ضعف در استفاده از ابزارهای رسانه     ضعف کمی و کیفی نیروی انسانی    فرایند بروکراتیک و زمانبر    عدم شفافیت    مشکلات سازمانی داخلی    ضعف در آگاهی‌بخشی عمومی
نقش و تأثیر اجتماعی وقف    *    *                *
وجود تعداد زیادی از بقاع    *                    *
مانایی و ماندگاری وقف                        *
توسعة وسایل ارتباط جمعی    *                    *
ظرفیت‌های تولید اشتغال        *    *    *    *    
جدول 11: راهبردهای پیشنهادی برگزیده
ردیف    کد راهبرد     راهبرد    امتیاز
1    WO    اصلاح ساختار و مديريت صحیح و قوی در امور وقف    9. 9
2    WO    اتخاذ روش‌های نوین اطلاع‌رسانی صحیح، هدفمند و شناخت افزا    9. 1
3    WO    استفاده بجا از موقوفات از طریق افزایش بهره‏وري و کارايي مؤسسات وقفي    9. 1
شرح راهبردها
راهبرد 1: اصلاح ساختار حکمرانی و مديريت صحیح و قوی در امور وقف
شیوه و کیفیت ادارة وقف در کیفیت و وضعیت آن تأثیر بسزایی دارد. مدیر لایق و مدبر، منجر به کارآمدی و مولد بودن چرخة وقف خواهد شد؛ یعنی آنچه که در اینجا اهمیت دارد، مدیریت وقف و نحوة ادارة موقوفات است. اگر مردم ببینند که موقوفات به‌خوبی اداره می‌شود و به حال خود رها نمی‌شود، انگیزة بیشتری برای وقف اموال خود خواهند داشت (نظری‌مقدم، 1401، ص308). مدیریت اوقاف را می‌توان آشنایی و تخصص در امور وقف‌ که بسیار متفاوت از یکدیگر هستند، دانست و بتوان به شیوة کارآمد از آن بهره برد. لازم است که تدابیری اندیشیده شود که به ارزیابی عملکرد مدیران پرداخته شود تا در صورت داشتن هرگونه نقطه‌ضعف در برطرف کردن آن کوشش شود (بهار و نصرتی، 1395، ص9ـ10). 
وقتی افزایش بهره‌وری و سودآوری، استراتژی‌های جدید توسعه، بزرگ‌ یا کوچک شدن ‌بخش‌هایی از فعالیت، عدم تناسب ساختار سازمانی با تغییرات محیط و ضعیف شدن جهت‌گیری‌های استراتژیک مدنظر باشد، مؤسسات به بازنگری ساختار سازمان احتیاج دارند. اهداف اصلاح ساختار سازمان شامل از‌ بین بردن عدم کفایت سازمان، افزایش بهره‌وری، تغییر و انطباق بیشتر با فعالیت‌های جدید و استفاده از تمام تخصص‌ها و توانایی‌ها، سازماندهی خلاقانه با هدف رهایی از فعالیت ممنوع‌شده یا زیان‌ده، گسترش فعالیت‌ها، تمرکز در مدیریت منابع و تفکیک مسئولیت‌های واحدها و افراد است. 
راهبرد 2: اتخاذ روش‌های نوین اطلاع‌رسانی صحیح، هدفمند و شناخت‌افزا
رسانه‌های جمعی مانند صداوسیما، رادیو و شبکه‌های اجتماعی باید بیشتر در آثار خود به وقف و کارکردها و آثار آن بپردازند. درصورتی‌که مردم از آثار و برکات وقف و پایدار ماندن موقوفات خود مطلع و مطمئن باشند، برای ماندگاری خود یقیناً به سمت و سوی وقف گرایش پیدا خواهند کرد.اطلاع‌رسانی صحیح را می‌توان ذیل چهار دسته تقسیم‌بندی کرد: 
الف) شناخته شدن وقف: باید مأموریت‌ها، اهداف و عملکرد موقوفات و وقف در نزد افکار عمومی شناخته شوند و مردم از آن اطلاع یابند؛
ب) بیان احکام وقف: متولیان این حوزه باید آن‌چنان‌که بایسته و شایسته است به مسائل شرعی و فقهی وقف بپردازند و آثار و برکات دنیوی و اخروی آن را برای عموم مردم تبیین کنند؛
ج) تهیة بانک اطلاعاتی برای اطلاع‌رسانی به مردم: سازمان اوقاف که متولی اصلی موقوفات و وقف‌هاست، باید در جهت تهیة بانک اطلاعاتی برای اطلاع‌‌رسانی به مردم اقدام لازم را به عمل آورد؛
د) اجرای دقیق نیت واقفین: نیت واقفین باید به‌درستی و دقت کامل عمل شود. 
راهبرد 3: استفاده بجا از موقوفات از طریق افزایش بهره‏وري و کارايي مؤسسات وقفي 
استفاده و به‌کارگیری موقوفات در جای خود منجر به اعتماد بیشتر مردم به عمل وقف خواهد شد؛ چراکه نگرانی بابت از بین رفتن و هدر رفت سرمایة خود نخواهند داشت. همچنین موقوفات زمانی می‌توانند جایگاه مناسبی در توسعة اجتماعی و فرهنگی کشور داشته باشند که بهره‌وری اقتصادی آنها بالا باشد و سودهای حاصل از مدیریت بهینة منابع موقوفه قابل توجه باشد (خاکسار آستانه، رهنما و ابراهیمی، 1394). کاهش قوانین دست‌وپاگیر باعث از بین رفتن سردرگمی و آگاهی ساده‌تر مردم از موقوفات و وقف خواهد شد و به همین نسبت نیز سازمان اوقاف می‌تواند چابک‌تر و با بهره‌وری بیشتری از منابع وقفی استفاده کند. 
راهبردهای ناحیة SO
مهم‌ترین قوت‌های شناسایی‌شده به ترتیب اولویت برای سازمان اوقاف به شرح ذیل است: 
جدول 12: راهبردهای ناحیة SO: تقاطع فرصت‌ها و نقاط قوت
   W

O    مردمی بودن 
ساختار وقف...     امکان خدمات 
گسترده...     تعریف 
اولویت جدید...     درآمد مستمر... 
نقش و تأثیر اجتماعی وقف    *    *    *    
وجود تعداد زیادی از بقاع    *    *    *    *
مانایی و ماندگاری وقف    *            *
توسعة وسایل ارتباط جمعی    *            
ظرفیت‌های تولید اشتغال        *    *    *
جدول 13: راهبردهای پیشنهادی برگزیده
ردیف    کد راهبرد     راهبرد    امتیاز
4    SO    گسترش رویکرد مردمی در امر وقف با استفاده از ظرفیت‌های جدید خدماتی و تعیین اولویت‌های جدید    9. 0
5    SO    بهره‌مندی از ظرفیت گستردة بقاع متبرکه در توسعة خدمات اوقاف     8. 3
6    SO    هدایت مؤسسات و منابع حاصل از وقف به سمت ظرفیت‌های تولید و اشتغال پایدار و ماندگار    8. 0
شرح راهبردها
راهبرد 4: گسترش رویکرد مردمی در حوزة حکمرانی اجتماعی با استفاده از ظرفیت‌‌های جدید خدماتی و تعیین اولویت‌‌های جدید وقف
عمل وقف یک عمل غیردولتی است، دخالت نابجای دولت و حکومت در امور و اموال موقوفه سبب عدم رضایت واقف و افرادی که قصد وقف اموال خویش را دارند، می‌شود، لذا دولت باید از دخالت در امور وقف پرهیز کند و نهایتاً نظارت بر آن داشته باشد تا دچار مشکل نشود. در شرع اسلام مال فقهی باید به شیوه و روشی که واقف سفارش کرده و در جایی که در نظر گرفته است، به‌کار گرفته شود و نمی‌توان به سلیقۀ شخصی و از هر راهی به آن عمل نمود. این کار موجب ترغیب و تشویق واقف به انجام عمل وقف خواهد شد. سازمان اوقاف می‌تواند با اقداماتی همچون ممانعت از تغير نام موقوفات منجر به ماندگاری، اعتمادسازی و احترام به واقف و وقف ‌شود و این نوع به‌نوبة خود باعت ایجاد انگیزه برای وقف برای عموم مردم خواهد شد. 
به‌منظور بهره‌مندی این ظرفیت عظیم مردمی در مسیر توسعة خدمات، به‌ویژه برای اولویت‌های جدید شناسایی‌شده، آگاه کردن واقف از اهداف اجتماعی برای جلوگیری از تعارض بین اهداف واقف و اهداف اجتماعی امری ضروری است. واقف با وقف مال خود نحوة استفاده از آن را نیز مشخص می‌کند. او با استفاده از وقف‌نامه خطوط کلی و راهنمای به‌کارگیری موقوقۀ خود را مشخص می‌کند. با این کار واقف در راستای اهداف اجتماعی و نیازهای جامعة خود به وقف اموال خود می‌پردازد. 
راهبرد 5: بهره‌مندی از ظرفیت گستردة بقاع متبرکه در توسعة خدمات اوقاف
یکی از مشکلات کشور بحث اقتصادی و معیشتی است که امامزادگان می‌توانند در این موضوع نقش‌آفرینی داشته باشند. بقاع متبرکه و موقوفات استان ظرفیت‌های بسیار خوبی در راستای بهره‌وری اقتصادی و ایجاد اشتغال در سطح استاندارند. برخی از بقاع متبرکة استان از ظرفیت‌های اقتصادی برای ایجاد مشاغل و طرح‌های اقتصادی زودبازده برخوردار بوده و دارای زیرساخت‌های مناسبی، از جمله زمین، آب و سایر زیرساخت‌ها هستند که می‌توان با استفاده از این ظرفیت‌ها زمینة اشتغال پایدار را فراهم کرد. 
راهبرد 6: هدایت مؤسسات و منابع حاصل از وقف به سمت ظرفیت‌‌های تولید و اشتغال پایدار و ماندگار 
شيوة استفاده از املاک و اراضي، به‌ويژه در مناطق شهري، ثابت نيست و با گذشت زمان کاربري آنها تغيير مي‏يابد. در برخي از موارد ممکن است موقعيت مکاني مطلوب‏تر و ارزش بالاتري کسب کند و در موارد ديگري ممکن است مطلوبيت مکاني خود را از دست بدهد؛ بنابراين ثابت بودن نوع استفاده، با استفادة بهينه از آنها تعارض مي‏يابد. راهبرد توصیه‌شده بدین معناست که می‌توان منابع حاصل را در چارچوب رعایت وجوه شرعی و نیت واقف به سمت ظرفیت‌های تولید و اشتغال پایدار هدایت کرد. به‌عنوان نمونه، بهره‌مندی از عواید وقفی در حوزة تولید دانش‌بنیان امری بسیار ضروری است. سازمان اوقاف با استفاده از خبرگان و کارشناسان علمی می‌تواند مراکز دانش‌بنیان و یا اقتصادهای پایدار را شناسایی، حمایت و توسعه دهد. از این طریق به تحقق شعار سال اعلامی از سوی مقام معظم رهبری نیز عمل خواهد شد. 
نتیجه‌‌گیری
یکی از مهم‌ترین راه‌های رسیدن به جایگاه مطلوب حکمرانی اسلامی، تجلی روحیة انفاق، ایثار، فداکاری و نیکوکاری در قالب سنت حسنة وقف است. موقوفات در تأسیس و تداوم حیات نهادها و مراکز فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی تأثیرات فراوانی داشته و در دوره‌‌های مختلف تاریخ منشأ آثار اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بوده است. مناطق مختلف ایران اسلامی مملو از موقوفاتی است که خیرین در طول تاریخ با نیات و مقاصد مختلفی به‌منظور رفع نیازهای جامعه و خیررسانی به مردم از خود بر جای گذاشته‌اند. شواهد تاریخی و گزارش منابع رسمی از وجود فرهنگ وقف در کشور در سطح وسیعی حکایت می‌کند. کارآمدی ساختاری نهادهای متولی و اثرگذاری شیوه‌‌های مدیریتی و اجرایی می‌تواند ثمرات عینی وقف برای آحاد مردم جامعه و بهبود وضعیت اجتماعی و اقتصادی را افزایش دهد و نیز استفاده از روش‌‌های به‌‌روز و اثربخش تبلیغی و فرهنگی می‌تواند آگاهی و اقبال مردم نسبت به وقف در شقوق مختلف آن را گسترش دهد. 
یکی از مهم‌ترین کارویژه‌‌ها و اهداف حکمرانی اسلامی، رفع نیازها و مسائل اجتماعی و ارائة خدمات عمومی از طریق ابزارهای مؤثر مذهبی در سطح وسیعی از جامعه بوده و است. وقف به‌مثابة یکی از ابزارهای مؤثر در حوزة حکمرانی اسلامی نقش بی‌بدیلی در توسعة خدمات اجتماعی و تأمین نیازهای عمومی جامعه ایفا کرده است. ازاین‌رو در این پژوهش تلاش گردید تا ضمن مطالعه و بررسی موردی نهاد وقف، مهم‌ترین راهکارهای مطلوب حکمرانی در حوزة وقف به‌مثابة ابزاری مؤثر در چارچوب حکمرانی اسلامی استخراج گردد. برای رسیدن به الگوی مطلوب، شناخت ظرفیت‌های موجود و نقاط قوت و ضعف و فرصت‌ها و تهدیدها و نیز نیازها و اقتضائات جامعه و بررسی و تحلیل فاصلة میان وضع موجود با وضع آرمانی و مطلوب، از اهمیت زیادی برخوردار است. 
روشن است که نقاط قوت و ضعف نهاد و سازمان‌ها با یکدیگر یکسان نیستند. در نظام برنامه‌‌ریزی و سیاست‌گذاری تلاش می‌‌شود تا ضمن تقویت نقاط قوت و شناسایی فرصت‌ها، زمینة رفع و از بین بردن موانع و ضعف‌ها و عبور از تهدیدها فراهم گردد. درک درست نقاط قوت و ضعف در هر سازمان کمک می‌‌کند تا با استفادة بهینه و اثربخش از قوت‌‌ها و به حداقل رساندن ضعف‌‌ها، ضمن افزایش کارایی سازمان از هدر رفتن منابع و امکانات جلوگیری شود. 
با اتکا به یافته‌های پژوهش برای نیل به الگوی سیاستی و حکمرانی مطلوب در حوزة وقف، باید به این شاخصه‌‌ها توجه داشت:
در سطح درون‌سازمانی    بهبود عملکرد کارکنان سازمان؛ 
احیا و حفظ و توسعة موقوفات؛ 
رفع موانع قانونی و حقوقی در حوزة وقف؛ 
برخورداری جامعه از نیات واقفین
افزایش بهره وری اقتصادی اجارات و املاک اوقافی
در سطح برون‌سازمانی    نهادینه شدن فرهنگ وقف در جامعه؛ 
افزایش سهم مشارکت مردم در حوزة وقف؛ 
افزایش اعتماد مردم در حوزة وقف؛ 
افزایش کمی و کیفی موقوفات؛ 
متناسب‌سازی نیات واقفین با نیازهای جامعه
کمک وقف به توسعه و شکوفایی کشور
نتایج و دستاوردهای این پژوهش می‌تواند به‌عنوان یک بستة پیشنهاد سیاستی در اختیار مدیران و کارگزاران وقف قرار گیرد. امید است تا با استفاده از ظرفیت‌های وقف شرایط لازم جهت تحقق سیاست‌های مطلوب و نیز توسعة کیفی وقف و تحقق الگوی مطلوب حکمرانی اسلامی فراهم گردد.