معرفت اقتصاداسلامی، سال 1404، جلد هفدهم، شماره اول، پیاپی 33، پاییز و زمستان, صفحه‌ها 109-134

    بررسی تجارب استفاده از عقود در نهادهای تأمین مالی خرد: درس‌هایی برای طراحی اوراق تأمین مالی خرد اسلامی

    نوع مقاله: 
    پژوهشی
    نویسندگان:
    ✍️ مصطفی شهیدی نسب / فوق دکتری مدیریت مالی دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران / m.shahidinasab@isu.ac.ir
    حسین حسن زاده سروستانی / استادیار گروه مدیریت مالی دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران / h.hasanzadehisu.ac.ir
    محمدحسین قوام / استادیار گروه مدیریت مالی دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران / ghavam@isu.ac.ir
    109-134 1404/09/09 1404/11/07 1404/12/15
    dor 20.1001.1.20422322.1404.17.1.5.7
    doi Registering DOI...⏳
    چکیده: 
    تأمین مالی خرد در طول دهۀ گذشته رشد فزاینده‌ای از حیث گسترۀ مفهومی، اهداف، نهادها، ابزارها و دامنۀ عرضه‌کنندگان و متقاضیان داشته است. اکنون برنامه‌های تأمین مالی خرد به‌گونه‌ای طراحی می‌شوند که توان پاسخ‌گویی به نیازهای مختلف را داشته باشند. ضرورت پرداختن به انقلاب تأمین مالی خرد و لزوم طراحی نظام تأمین مالی خرد اسلامی در کشور حقیقتی انکارناپذیر است. جامعة هدف تأمین مالی خرد شامل کسب‌وکارهای خرد (بخشی ازMSMEs ) و کارآفرینان خرد هستند. هدف این نوشته امکان‌سنجی استفاده از ظرفیت بازار سرمایه جهت تأمین سرمایه در گردش و نیز تأمین نیازهای سرمایه‌ای این کسب‌وکارهاست. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که می‌توان اوراق تأمین مالی خرد را مبتنی‌بر اوراق مرابحة نوع سوم و اوراق اجارة نوع چهارم طراحی کرد. در این مدل مجموعه‌ای از شرکت‌های خرد (MSMEs) در حکم مالکان و مستاجران قرار می‌گیرند و از طریق این کالاهای سرمایه‌ای و مصرفی ایشان که سابقاً از طریق تخصیص تأمین مالی خرد مبتنی‌بر عقد مرابحه و اجاره به شرط تملیک می‌شد، از طریق بازار سرمایه تأمین خواهد شد.
    کلمات کلیدی: 
    تأمين مالي خرد اسلامي
    تأمین مالی خرد
    اوراق تأمین مالی خرد
    اوراق مرابحه
    اوراق اجاره
    بازار سرمایه
    Article data in English (انگلیسی)
    Title: 
    Review of Experiences in Using Contracts in Microfinance Institutions: Lessons for Designing Islamic Microfinance Securities
    Abstract: 
    Microfinance has grown exponentially over the past decade in terms of its conceptual scope, objectives, institutions, tools, and range of providers and applicants. Microfinance programs are now being designed to meet different needs. The need to address the microfinance revolution and the need to design an Islamic microfinance system in the country is an undeniable fact. The target population of microfinance includes micro-businesses (part of MSMEs) and micro-entrepreneurs. The purpose of this paper is to assess the feasibility of using the capital market capacity to provide working capital and also to meet the capital needs of these businesses. The results of the research show that microfinance bonds can be designed based on type III Murabaha bonds and type IV Ijarah bonds. In this model, a set of micro-enterprises (MSMEs) are placed in the role of owners and tenants, and through these, their capital and consumer goods, which were previously allocated through microfinance based on Murabaha and Ijarah contracts with the condition of ownership, will be financed through the capital market.
    Keywords: 
    Islamic microfinance
    Microfinance
    microfinance bonds
    Murabaha bonds
    Ijarah bonds
    Capital market
    References: 
    • Ahmad, A. U. F. & Ahmad, A. R. (2008). Islamic microfinance: A case study of Australia. Journal of Islamic Economics, Banking and Finance, 4(2), 59-80. 
    • Annual report of Family bank of sudan(2008-2010), Report of the Board of Directors and Financial Statements, and the Auditor General's Report and Sharia Supervisory Board, p: 7-8, Retrieved from: www. familybank. Sd.
    • Annual report of HHRD (n. d). Retrieved from: http: //www. hhrd. org/AnnualReport/HHRDAnnualreportApril14(SS%5D. pdf.
    • Annual report of NRSP. (2-16), (2017), (2018) and (2019). Retrieved from: https: //www. nrspbank. com/resources/annual-reports
    • Asasah Newsletter (2013), July – December 2013, Volumn – 1, Retrieved from: http: //www. asasah. org/images/stories/Newsletters/Asasah-nama-2013. pdf.
    • Bank of Indonesia, Department of Banking Research and Regulation (DPNP). (2012). BSR, Banking Supervision Report 2012. Retrieved from: http: //www. bi. go. id/en/publikasi/perbankan-dan-stabilitas/laporan pengawasan/Pages/ 2012_bsr. Aspx.
    • Bank of Indonesia, Department of Banking Research and Regulation (DPNP). (2011). BSR, Banking Supervision Report 2011. Retrieved from: http: //www. bi. go. id/en/publikasi/perbankan-dan-stabilitas/laporan-pengawasan/Pages/ BankingSupervisionReport_2011. aspx.
    • Farz foundation Annual report (2010), Retrieved from: http: //mixmarket. org/sites/default/files/First_Report_20102. pdf.
    • Farz foundation Annual report (2011), Retrieved from: http: //www. microfinancegateway. org/sites/default/files/mfg-en-case-study-farz-foundations-murabaha-pilot-report-sep-2011. pdf.
    • http: //www. mixmarket. org/mfi/mutahid.
    • Ledgerwood, J., Earne, J. & Nelson, C. (Eds.). (2013). The new microfinance handbook: A financial market system perspective. World Bank Publications.
    • Macmillan Publishers Ltd. (2018). The New Palgrave Dictionary of Economics, third Edition. 
    • Musari, K. (2015, March). Sukuk for microfinance through linkage program: Case study in Indonesia. In The 10th International Conference Islamic Economic And Finance (ICIEF) Institutional Aspects of Economic, Monetary and Financial Reform (p. 1-12).
    • Seibel, H. D. (2005). Islamic Microfinance in Indonesia. Sector Project Financial Systems Development. 
    • Shah, F. A. (2012). Revitalizing the World Economy through Islamic Micro Finance; FARZ METHEDOLOGY: PRACTICE AND PROVEN RESULTS, PAPER PRESENTED ON THE SUMMIT, Scalable Business Models for Islamic Microfinance Summit, Jan. 30-Feb. 1, Istunbul. 
    • Yemen Microfinance network report. (2015). Microfinance in Yemen, Hopes vs. Reality, “A first insight into the impact of war on the industry”, Available at: http: //yemennetwork. org/en/mf-publications.
    • Zubeir Mughal, M. (2011) Islamic microfinanc e, International Seminar on Financial Inclusion for Central Asia, the Caucasus, and South Asia,12-14 July 2011, Urumqi, PR China. 
    • Zuhria, A. (2012), Baitul Mal Wa Tamwil Development in Indonesia, 30 March 2012, Semester, January – May 2012, Retrieved from www. academia. edu website: https: //www. academia. edu/4004609/Baitul_Mal_Wa_Tamwil_Development_in_Indonesia?auto=download.
    • https: //www. worldbank. org/en/results/2013/04/05/msme-finance-expanding-opportunities-and-creating –jobs.
    • http: //www. islamibankbd. Com.
    • http: //www. microtiib. com/en/products/productive.
    • http: //www. nrsp. org. pk/about. Html.
    • https: //www. nrspbank. com/resources/annual-reports.
    • https: //www. worldbank. org/en/results/2013/04/05/msme-finance-expanding-opportunities-and-creating –jobs.
    • https: //www. southsouth-galaxy. org/solution/family-bank-in-sudan.
    • http: //www. nrsp. org. pk/about. Html.
    • http: //www. nrsp. org. pk/microfinance. Html.
    • https: //www. nrspbank. com/resources/annual-reports. 
    • https: //www. nrspbank. com/products/islamic-banking.
    • http: //www. mixmarket. org/mfi/mutahid. 
    • https: //www. themix. org/mixmarket/profiles/mutahid.
    • https: //databank. worldbank. org/source/mix-market.
    • http: //www. mutahid. org. af/murabaha. Html. 
    • http: //www. asasah. org/about.
    • http: //www. asasah. Org.
    • http: //www. hhrd. org/programs.
    • http: //www. hhrd. org/hhrd_ifmf. 
    • http: //www. finca. org/who-we-are/mission-vision.
    • http: //www. finca. org/where-we-work/mesa/Afghanistan.
    • http: //www. kintera. org/site/c. 6fIGIXMFJnJ0H/b. 6088547/k. 87E1/Afghanistan. htm#. VPhouy581mx.
    • http: //www. finca. af/loans.
    • http: //www. iifcgroup. com/index. php/fa/about-us/iifc-group.
    • http: //www. mixmarket. org/mfi/iifc-group.
    • https: //databank. worldbank. org/source/mix-market.
    • http: //islamicfinance. woccu. org/afghanistan/rufcod_islamicfinance.
    • http: //islamicfinance. woccu. org/afghanistan/rufcod_ag_sme_finance.
    • http: //bmtsanama. Com.
    • http: //www. icfal. com. au/about_us. Html.
    متن کامل مقاله: 

    بررسی تجارب استفاده از عقود در نهادهای تأمین مالی خرد: 
    درس‌هایی برای طراحی اوراق تأمین مالی خرد اسلامی
     مصطفی شهیدی‌نسب         /فوق دکتری مدیریت مالی دانشگاه امام صادق، تهران، ایران    m.shahidinasab@isu.ac.ir
    حسین حسن‌زاده سروستانی / استادیار گروه مدیریت مالی دانشگاه امام صادق، تهران، ایران     h.hasanzadehisu.ac.ir
    محمدحسین قوام / استادیار گروه مدیریت مالی دانشگاه امام صادق، تهران، ایران     ghavam@isu.ac.ir
    دريافت: 09/09/1404 ـ پذيرش: 07/11/1404
    چکیده
    تأمین مالی خرد در طول دهۀ گذشته رشد فزاینده‌ای از حیث گسترۀ مفهومی، اهداف، نهادها، ابزارها و دامنۀ عرضه‌کنندگان و متقاضیان داشته است. اکنون برنامه‌هاي تأمين مالي خرد به‌گونه‌اي طراحي مي‌شوند كه توان پاسخ‌گويي به نيازهاي مختلف را داشته باشند. ضرورت پرداختن به انقلاب تأمین مالی خرد و لزوم طراحی نظام تأمین مالی خرد اسلامی در کشور حقیقتی انکارناپذیر است. جامعة هدف تأمین مالی خرد شامل کسب‌وکارهای خرد (بخشی ازMSMEs ) و کارآفرینان خرد هستند. هدف این نوشته امکان‌سنجی استفاده از ظرفیت بازار سرمایه جهت تأمین سرمایه در گردش و نیز تأمین نیازهای سرمایه‌ای این کسب‌وکارهاست. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که می‌توان اوراق تأمین مالی خرد را مبتنی‌بر اوراق مرابحة نوع سوم و اوراق اجارة نوع چهارم طراحی کرد. در این مدل مجموعه‌ای از شرکت‌های خرد (MSMEs) در حکم مالکان و مستاجران قرار می‌گیرند و از طریق این کالاهای سرمایه‌ای و مصرفی ایشان که سابقاً از طریق تخصیص تأمین مالی خرد مبتنی‌بر عقد مرابحه و اجاره به شرط تملیک می‌شد، از طریق بازار سرمایه تأمین خواهد شد. 
    كليدواژه‌ها: تأمين مالي خرد اسلامي، تأمین مالی خرد، اوراق تأمین مالی خرد، اوراق مرابحه، اوراق اجاره، بازار سرمایه.
    طبقه‌‌بندی JEL: .G21 ,G32 ,O16 ,Z10 ,K12 
    مقدمه
    امروزه تأمین مالی خرد یک اصطلاح جامع و چندبعدی است. اکنون صنعت تأمین مالی خرد هم از لحاظ تعداد مشتریان، هم از لحاظ تعداد و انواع ارائه‌دهندگان تأمین مالی خرد و هم از لحاظ شیوه‌های تأمین مالی خرد، به‌صورت بسیار فزاینده‌ای رشد کرده ‌است. تمرکز تأمین مالی خرد امروزه فقط بر اعطا‌ی اعتبار برای سرمایه‌گذاری برای کسب‌وکارهای خرد نیست. امروزه این آگاهی گسترده وجود دارد که فقرا به خدمات مالی گسترده و متنوعی نیاز دارند. اطلاعات مربوط به تأمین مالی خرد نسبت به ۱۵ سال گذشته بسیار تغییر کرده است. در طول این مدت صحبت از «اعتبارات خرد» به «تأمین مالی خرد» منتقل شده است (Ledgerwood, 2013, p. 1).
    ظرفیت بالقوه و اهداف تأمین مالی خرد، جامعۀ هدف آن‌که قشر متوسط و فقرای فعال اقتصادی می‌‌باشد و تأکید بر تأمین مالی خرد در اسناد بالادستی کشور، طراحی نظام تأمین مالی خرد اسلامی را در کشور ضروری می‌‌کند (شهیدی‌نسب، ۱۳۹۳، ص۳ـ۲).
    یکی از مسائل نظام تأمین مالی خرد، تأمین سرمایه در گردش و نیز تأمین کالاهای سرمایه‌ای کسب‌وکارهای خرد می‌باشد که بخشی از شرکت‌های خرد، کوچک و متوسط هستند. 
    سؤال اصلی پژوهش عبارت است از: تجارب تأمین مالی خرد در استفاده از عقود اسلامی، به‌ویژه مرابحه و اجاره چگونه است؟ سؤالات فرعی نیز عبارت است از: آیا امکان استفاده از ظرفیت بازار سرمایه جهت تأمین مالی کسب‌وکارهای خرد وجود دارد؟ مدل عملیاتی اوراق تأمین مالی خرد در بازار سرمایه چه ابعاد و مؤلفه‌هایی دارد؟ 
    ساختار مقاله بدین صورت است که پس از مقدمه در ‌بخش اول پیشینة تحقیق؛ در ‌بخش دوم چیستی تأمین مالی خرد و تفاوت آن با اعتبارات خرد و تعریف کسب‌وکارهای خرد، کوچک و متوسط و حد فاصل میان تأمین مالی خرد و SMEs تبیین خواهد شد؛ در ‌بخش سوم به بررسی تجارب تأمین مالی خرد اسلامی در بهره‌گیری از قرارداد مرابحه و اجاره جهت تخصیص اعتبارات خرد می‌پردازیم؛ در ‌بخش چهارم به امکان‌سنجی طراحی اوراق تأمین مالی خرد و تبیین الگوی مطلوب می‌پردازیم؛ و در نهایت در ‌بخش پنجم نتیجه‌گیری و توصیه‌های سیاستی ارائه می‌شود. 
    پیشینة تحقیق
    بررسی منابع داخلی در زمینة اوراق تأمین مالی خرد حاکی از آن است که تحقیق مشخصی در این زمینه انجام نشده است، اما برخی تحقیقات مرتبط یافت می‌شود که برخی ابزارها یا جنبه‌های مرتبط پرداخته است. در این زمینه می‌توان به تحقیقات ذیل اشاره کرد: 
    عیسوی و محمودی (۱۳۹۴) در مقاله‌ای با عنوان «اوراق استصناع و تأمین مالی خرد در مناطق محروم»، با استفاده از روش تحلیلی به بررسی امکان استفاده از روش استصناع برای تأمین مالی طرح‌های خرد در مناطق محروم پرداخته‌اند. یافته‌های پژوهش حاکی از کارایی اوراق استصناع برای تأمین مالی خرد است. در مدل پیشنهادی، فرایند تأمین مالی خرد با ارائة درخواست سفارش ساخت کالایی مشخص از طرف یک شرکت (دولتی یا خصوصی) به بانک آغاز می‌گردد. این روند با معرفی گروه‌های تولیدکننده به بانک و انعقاد قرارداد استصناع بانک با آنها، انتشار اوراق استصناع، تأمین مالی خرد و در نهایت پرداخت سود دارندگان اوراق ادامه می‌یابد. 
    فروغ‌نژاد و خشنود (۱۳۹۶) در پژوهشی با عنوان «اوراق قرض‌الحسنه و تأمین مالی کسب‌وکارهای اجتماعی»، امکان تأمین مالی کسب‌و‌کار‌ها و پروژه‌های اجتماعی را در چارچوب نظام اقتصادی اسلام در بازار سرمایة ایران بررسی می‌کنند. ایشان در این مقاله چارچوب‌های نظری که در یک دهة اخیر در خصوص کسب‌و‌کار اجتماعی و همچنین ابزار‌های مالی جهت انجام پروژه‌های کلان با تأثیرات اجتماعی ارائه شده، مورد بررسی قرار داده و مدل عملیاتی جهت تأمین مالی کسب‌و‌کارهای اجتماعی و پروژه‌های زیربنایی در ایران را ارائه داده‌اند. بر اساس یافته‌های پژوهش امکان ایجاد بازاری به نام «بازار کسب‌وکار اجتماعی» و انتشار نوعی اوراق مبتنی‌بر قرض‌الحسنه به نام اوراق قرضه‌الحسنه اجتماعی وجود دارد که با استفاده از آنها می‌توان به تأمین مالی و توسعة کسب‌وکار‌های اجتماعی و پروژه‌های زیربنایی اقدام کرد. 
    در ادبیات لاتین نیز به موضوع ابزارهای تأمین مالی خرد در بازار سرمایه اشارات بسیار کمی شده است که در ادامه ذکر می‌شود: 
    موساری (2015) در مقاله‌ای با عنوان «صکوک برای تأمین مالی خرد از طریق برنامة پیوند: مطالعة موردی در اندونزی»، بیان می‌کند که: «در اندونزی، صکوک به‌عنوان یک ابزار تأمین مالی خرد برای فعالیت‌های اقتصادی خرد در ‌بخش واقعی اجرا شده است». وی در این مقاله تلاش می‌کند که: 1. صکوک را به‌عنوان تجربة دانشی مجرب برای انجمن گروه‌های کشاورز در اندونزی جهت تأمین مالی سرمایه در گردش کشاورزان کاکائو معرفی کند؛ 2. ساخت طرح کلی صکوک تأمین مالی خرد به‌عنوان ابزار تأمین مالی اسلامی از طریق یک برنامة پیوند بین بانک‌های اسلامی و مؤسسات تأمین مالی خرد اسلامی؛ 3. ترتیبات نهادی را برای مقامات و سیاست‌گذاران پیشنهاد می‌کند تا به طراحی یک چارچوب تنظیمی برای توسعة تأمین مالی خرد اسلامی کمک کند. در نهایت، این مطالعه ثابت می‌کند که صکوک می‌تواند به‌عنوان ابزاری برای پیوند ‌بخش مالی و ‌بخش واقعی لحاظ شود. 
    همان‌طور که عنوان شد تقریباً می‌توان گفت که ابزارسازی در حوزة اوراق تأمین مالی خرد در ایران و جهان فاقد ادبیات موضوع است؛ ازاین‌رو این مقاله دارای سطح نوآوری مطلوبی می‌باشد. 
    1. چیستی تأمین مالی خرد
    1ـ1. مفاهیم
    1ـ1ـ1. اعتبارات خرد
    اعتبارات خرد شامل حرکتی گسترده برای ارائة خدمات بانکی حرفه‌ای به خانوارهای فقیر می‌شود. اکثر تأمین‌کنندگان اعتبارات خرد بدون نیاز به وثیقه وام می‌دهند. با این کار، آنها می‌توانند به خانوارهای فقیر دسترسی داشته باشند تا بتوانند فقرا را با وام‌های خرد، برای توسعة مشاغل خانگی و برآوردن نیازهای مصرفی‌شان تأمین مالی کنند. نرخ بالای بازپرداخت اعتبارات خرد به قراردادهای جدید وام نسبت داده می‌شود که مهم‌ترین آنها قرارداد «وام گروهی» است (The New Palgrave Dictionary of Economics, 2018, p. 8736, 8737, 8738; Micro-credit).
    2ـ1ـ1. تأمین مالی خرد
    پیرامون تأمین مالی خرد تعاریف متعددی ارائه شده است. تمرکز این تعاریف مبتنی‌بر زوایای ذیل بوده است: 
    1. جامعة هدف تأمین مالی خرد؛
    2. اهداف تأمین مالی خرد؛
    3. نحوة تجهیز منابع، تخصیص اعتبار و ضمانت وام‌ها.
    به نظر می‌رسد تعریف مناسب برای تأمین مالی خرد عبارت است از: ارائة اعتبار ـ در یک فرایند ساده و منعطف ـ به فقرا و قشر متوسط فعال اقتصادی، کارآفرینان خرد و کسب‌وکارهای خرد و کوچک با هدف توانمندسازی از طریق تأمین مالی فعالیت‌های درآمدزا و خوداشتغالی به همراه تلاش برای تجهیز منابع خرد (جمع‌آوری پس‌اندازهای خرد جامعة هدف) و ارائة بیمه‌های خرد به ایشان و در برخی موارد کمک به توزیع و بازاریابی محصول مشتریان. 
    2ـ1. اعتبارات خرد در برابر تأمین مالی خرد
    بعد از ارائة اعتبارات خرد، تأمین‌کنندگان اعتبارات به این نتیجه رسیدند که اعتبارات خرد به تنهایی برای توانمندسازی فقرا کافی نیست و ایشان نیازهای دیگری چون پس‌انداز و بیمة خرد هم دارند؛ ازاین‌رو تمرکز عرضه‌کنندگان اعتبارات خرد رفته‌رفته از «اعتبارات خرد» به «تأمین مالی خرد» معطوف شد (The New Palgrave Dictionary of Economics, 2018, p. 8739; Micro-credit).
    به‌عبارت‌دیگر، اعتبارات خرد به پرداخت وام‌های کوچک اشاره می‌کند؛ درحالی‌که عبارت تأمین مالی خرد عموماً زمانی استفاده می‌شود که نهادهای وام‌دهنده به تجهیز و جمع‌آوری منابع برای وام‌های اعطایی نیز می‌پردازند (عرب مازار، ۱۴۰۰). 
    بنابر آنچه عنوان شد به این نتیجه می‌رسیم که تأمین مالی خرد شامل اعتبارات خرد، تجهیز منابع خرد (پس‌انداز خرد) و بیمة خرد نیز می‌شود. 

    نمودار ۱ـ۱: رابطة میان اعتبارات خرد و تأمین مالی خرد
    3ـ1. کسب‌و‌کارهای خرد، کوچک و متوسط
    «ام. اِس. اِم. ای» (MSME) مخفف عبارت «کسب‌و‌کارهای خرد، کوچک و متوسط» ( Micro, Small and Medium Enterprises) است و دربرگیرندة کلیة بنگاه‌های خرد، کوچک و متوسط اعم از بنگاه‌های صنعتی، خدماتی، بازرگانی و کشاورزی می‌باشد (World Bank website, 2021). این بنگاه‌ها به علت ویژگی‌های خاص خود دارای کارکردهای منحصربه‌فردی هستند، از جمله: 
    1. اشتغال‌زایی؛
    2. توزیع ثروت در جامعه؛
    3. توسعة مناطق حاشیه‌ای؛
    4. تأمین تولیدات مورد نیاز کشورها؛
    5. تربیت نیروی انسانی مورد نیاز صنایع و بنگاه‌های بزرگ و.... 
    بنگاه‌های کوچک و متوسط واحدهای تولیدی ـ تجاری هستند که در طبقه‌بندی شرکت‌ها به لحاظ اندازه در مراتب پایین‌تری نسبت به شرکت‌های بزرگ قرار می‌گیرند. بنگاه‌های کوچک و متوسط از نظر ماهیت و اندازه همگن نیستند و به‌صورت مستقیم و یا غیرمستقیم، در تولید ملی، اشتغال‌زایی و جذب نیروی کار، نقش قابل توجهی دارند. هر کشور با توجه به شرایط ویژة خود تعریفی از این کسب‌وکارها ارائه کرده است؛ به‌طوری‌که بیشتر این تعریف‌ها بر اساس معیارهای کمی ذیل است: 
    1. تعداد شاغلین بنگاه؛
    2. مجموع دارایی‌های خالص بنگاه؛
    3. میزان سطح فروش بنگاه؛
    4. میزان سرمایه‌گذاری بنگاه.
    یکی از شاخص‌ها جهت تعریف اندازة بنگاه‌های کوچک و متوسط تعداد کارکنان بنگاه است؛ ازاین‌رو می‌توان کسب‌وکارهای خرد، کوچک و متوسط را به‌صورت ذیل دسته‌بندی کرد: 
    1. کسب‌وکار خرد: 1ـ9 نفر کارکن؛
    2. کسب‌وکار کوچک: 10ـ49 نفر کارکن؛
    3. کسب‌وکار متوسط: ۵۰ـ250 نفر کارکن.
    در دسته‌بندی فوق، تنها نوع اول «اِس. اِم. ای»ها جزو تأمین مالی خرد می‌باشند، یعنی کسب‌وکارهایی که کمتر از ده نفر کارکن دارند. 
    2. بررسی تجارب تأمین مالی خرد اسلامی در بهره گیری از عقود مرابحه و اجاره
    1ـ2. تجربۀ بانک‌ها
    بررسی تجارب تأمین مالی خرد نشان از کاربرد وسیع عقد مرابحه و اجاره در حوزة تخصیص اعتبارات خرد دارد. در ادامه به بررسی برخی از این شواهد می‌پردازیم.
    1ـ1ـ2. بانک اسلامی اندونزی «بی. پی. آر. اِس»
    تأسیس این بانک به سال 1991 بازمی‌گردد. تابع هدف «بی. پی. آر. اِس» کارآفرینان فقیر به‌ویژه کسبه و کارآفرینان خرد می‌باشد (Seibel, 2005, p. 13).
    جدول 1ـ2: مشخصات «بی. پی. آر. اِس»ها
        2009    2010    2011    ۲۰۱۲
    بانک‌های روستایی اسلامی    138    150    155    ۱۵۸
    تعداد شعب    260    286    364    ۴۰۱
    کل دارایی (تریلون روپیه)    12/2    73/2    5/3    7/4
    سپرده‌ها (تریلون روپیه)    25/1    6/1    09/2    93/2
    نرخ کفایت سرمایه    30    5/27    5/23    16/25
    ان. پی. اف ناخالص    12/8    5/6    11/6    15/6
    کل ان. پی. اف    65/6    36/5    14/5    5
    بازدة دارایی    5/3    5/3    7/2    64/2
    او. ‌ای. آر    77    1/78    30/76    25/86
    نرخ تأمین مالی به سپرده    47/126    47/128    71/127    96/120
    منبع: (Bank of Indonesia, 2011, p. 12 and 23 and Bank of Indonesia, 2012, p. 13 and 23)
    جدول 2ـ۲: شیوه‌های تأمین مالی بانک‌های اسلامی روستایی اندونزی
    عقود    مضاربه    مشارکت    مرابحه    سلم    استصناع    اجاره    قرض    سایر
    درصد    8/2    04/9    33/80    57/4    58/0    38/0    3/2    01/0
    منبع: (Bank of Indonesia, 2012, p. 25)
    2ـ1ـ2. بانک اسلامی بنگلادش
    بانک اسلامی بنگلادش در ردیف بانک‌های تجاری است که مبتنی‌بر شریعت اسلامی فعالیت می‌کند. این بانک در سال 1983 به‌عنوان اولین بانک اسلامی در جنوب شرق آسیا تأسیس شد. این بانک بیشترین تعداد شعبات را در میان بانک‌های خصوصی در بنگلادش دارد. رسالت بانک توسعۀ بانکداری اسلامی به‌ویژه در مناطق روستایی و کمتر توسعه یافتة بنگلادش می‌باشد. برنامه‌های تأمین مالی خرد اسلامی این بانک شامل موارد ذیل است: 
    1. برنامۀ توسعۀ روستایی؛ 
    2. طرح سرمایه‌گذاری زنان کارآفرین (مرابحه، مضاربه، مشارکت)؛ 
    3. برنامۀ سرمایه‌گذاری صنایع خرد (مرابحه). 
    جدول ۲ـ۳: شیوه‌های تأمین مالی خرد و کاربرد آن در بانک اسلامی بنگلادش
    شیوه    کاربرد
    مرابحه، مضاربه، مشارکت    فعالیت‌های خوداشتغالی مانند خیاطی، کشاورزی، پوشاک و...، فعالیت‌های خدماتی مانند رستوران، خشکشویی و... و فعالیت‌های تجاری خرد مانند فروشگاه مواد غذایی، چرم و... 
    منبع: (Islamibank Bangladesh Website, 2016)
    جدول ۲ـ۴: عملکرد «آر. دی. اس»
    تعداد شعباتی که برنامه را اجرا می‌کنند    251
    تعداد کل روستاهایی که برنامه در آن اجرا می‌شود    775/18
    تعداد مناطق    64
    تعداد مراکز    815/28
    تعداد گروه‌ها    039/179
    تعداد اعضا    513/959
    درصد زنان مشارکت‌کننده در برنامه    76%
    متوسط اعضا در هر مرکز    33
    تعداد مشتریان    320/553
    منبع: (Islamibank Bangladesh Website, 2016)
    جدول ۲ـ۵: مشخصات طرح سرمایه‌گذاری زنان کارآفرین بانک اسلامی بنگلادش
    سرمایه‌گذاری بلندمدت    سرمایه در گردش    تأمین مالی تجاری
    5 ساله    ۶ ماه تا یک‌سال    ۶ ماه تا یک‌سال
    منبع: (Islamibank Bangladesh Website, 2016)
    3ـ1ـ2. بانک خانوادة سودان
    بانک خانواده در سال 2008 با سرمایه‌ای بالغ بر 35 میلیون دلار برای کمک به کسب‌وکارهای تحت مدیریت زنان تشکیل شد تا بتوانند نقش خود را در رشد اقتصادی کشورشان ایفا نمایند. بانک خانواده اعتبارات خرد را به کسب‌وکارهای جدید التأسیس، خانواده‌های مولد در عرصة اقتصاد، زنان و جوانان ارائه می‌نماید. 
    بانک خانواده در سودان از شیوه‌های ذیل جهت ارائۀ تأمین مالی خرد اسلامی در سودان استفاده می‌نماید: 
    1. مرابحه؛
    2. مضاربه؛
    3. مشارکت (کاهنده)؛ 
    4. مقاوله؛
    5. سلم (Anuual report of Family Bank of Sudan, 2010, p. 7-8)
    برخی از اطلاعات بانک خانواده سودان در سال 2010 در جداول ذیل آمده است.
    جدول ۲ـ۶: مشخصات تسهیلات بانک خانوادة سودان
    سال مالی    حجم سپرده‌ها (دلار)    حجم تسهیلات    تعداد وام‌گیرندگان    نسبت زنان وام‌گیرنده
    2008    171/177    952/648/1    1522    -
    2009    990/895    491/899/10    302/11    %2/27
    2010    545/157/2    969/583/22    370/24    29%
    2011    258/769/43    518/056/63    908/58    -
    منبع: (Anuual report of Family Bank of Sudan, 2010, p. 7-8)
    جدول ۲ـ۷: توزیع تأمین مالی خرد بر اساس فعالیت‌های اقتصادی در بانک خانوادة سودان
        کشاورزی    صنعتی    تجاری    خانوادهای مولد    صنایع دستی    تخصصی    حمل و نقل    املاک و مستغلات    دامداری    سایر موارد
    2009    %12/7    %35/1    %04/28    %02/0    %03/0    %58/1    %32/25    %74/24    %96/3    %75/2
    2010    %1/12    %2/1    %1/18    %2/1    %1/2    %6/0    %1/24    %1/29    %4/3    %1/8
    منبع: (Anuual report of Family Bank of Sudan, 2010, p. 7-8)
    جدول ۲ـ۸: توزیع تأمین مالی خرد بر اساس شیوه‌های تأمین مالی خرد در بانک خانوادة سودان
        مرابحه    مضاربه    مشارکت    مقاوله    سلم    
    2008    67%    31%    1%    1%    0    100%
    2009    91%    6%    2%    5%/0    5%/0    100%
    2010    94%    3%    2%    5%/0    5%/0    100%
    منبع: (Anuual report of Family Bank of Sudan, 2010, p. 7-8)
    4ـ1ـ2. بانک تأمین مالی خرد تضامن یمن
    این بانک در 31 دسامبر 2008 تأسیس شد. میزان پورتفوی اعتبارات خرد این بانک تا پایان می ‌2015 بالغ بر 49/4 میلیون دلار و تعداد قرض‌گیرندگان فعال آن 640/6 نفر بوده است (گزارش شبکة تأمین مالی خرد یمن، ۲۰۱۵، ص۵). اعتبارات خرد اسلامی بانک تأمین مالی خرد تضامن به‌صورت ذیل تقسیم می‌شوند: 
    1. تولیدی
    ـ وام‌های فصلی (اجاره به شرط تملیک، مرابحه)؛ 
    ـ وام گروهی (اجاره به شرط تملیک، مرابحه)؛ 
    ـ وام آغاز (مرابحه)؛ 
    ـ وام پایداری (اجاره به شرط تملیک، مرابحه). 
    2. «اِس. اِم. ای»
    ـ وام توانمندسازی (اجاره به شرط تملیک، مرابحه)؛ 
    ـ وام گروهی (اجاره به شرط تملیک، مرابحه). 
    5ـ1ـ2. بانک «اِن. آر. اس. پی»
    برنامة ملی پشتیبانی روستایی ـ «اِن. آر. اس. پی» ـ در سال 1991 به‌عنوان بزرگ‌ترین برنامة پشتیبانی روستایی پاکستان تشکیل شد. مأموریت این سازمان کاهش فقر می‌باشد. این سازمان هم‌اکنون با بیش 67/3 میلیون خانوار در پاکستان در قالب 059/236 شبکة محلی کار می‌کند (NRSP website, 2021). «اِن. آر. اس. پی» در سال 2011 اقدام به تأسیس بانک تأمین مالی خرد «اِن. آر. اس. پی» کرد. هم‌اکنون این بانک ۱۵۴ شعبه دارد و سرمایة بانک بالغ بر یک میلیارد دلار می‌باشد. 
    بانک «اِن. آر. اس. پی» هر دو نوع اعتبارات خرد متعارف و اسلامی را ارائه می‌نماید. بر اساس گزارش‌های سالانة بانک، میزان وام‌های پرداختی و تعداد آنها به شرح ذیل می‌باشند.
    جدول ۲ـ۹: اعتبارات خرد متعارف و اسلامی در بانک «اِن. آر. اس. پی» پاکستان
        تعداد وام‌های خرد    میزان وام‌های خرد (دلار)
    سال    اعتبارات خرد    اعتبارات خرد اسلامی    اعتبارات خرد    اعتبارات خرد اسلامی
    2015    240/257    ۱۲۰۴    710/846/57    ۵۷۳/۴۹۶
    2016    ۷۵۰/۳۱۸    ۷۷۱/۶    ۴۲۱/۶۰۴/۸۲    ۵۷۵/۶۱۶/۲
    2017    755/409    656/16    977/599/125    546/830/8
    2018    854/383    504/15    903/534/132    981/154/20
    2019    461/330    385/21    202/732/140    190/853/35
    منبع:(Annual report of NRSP, 2016, 2017, 2018 and 2019)
    انواع اعتبارات خرد اسلامی «اِن. آر. اس. پی» به شرح ذیل می‌باشد: 
    1. مرابحه؛
    2. سَلَم؛
    3. مشارکت کاهنده؛
    4. اجاره.
    شرایط و مشخصات اعتبارات خرد اسلامی «اِن. آر. اس. پی» در جدول ۲ـ۱۰ آمده است.
    جدول ۲ـ۱۰: مشخصات اعتبارات خرد اسلامی بانک تأمین مالی خرد «اِن. آر. اس. پی»
    نام وام    مقدار وام (دلار)    مدت زمان
    بازپرداخت    وثیقه    نرخ سود    هدف وام
    مرابحه    از ۳۰ دلار تا حداکثر مقدار بر اساس مقرارت احتیاطی    ۴ـ۲۴ ماه    چک، سفته و وجه نقد    بر اساس مذاکرات در زمان عقد قرارداد    قابیلت استفاده به‌عنوان تسهیلات کشاورزی، «اِس. اِم. ای»، دام
    سلم    از ۳۰ دلار تا حداکثر مقدار بر اساس مقرارت احتیاطی    4ـ24 ماه    چک، سفته و وجه نقد    بر اساس مذاکرات در زمان عقد قرارداد    قابیلت استفاده به‌عنوان تسهیلات کشاورزی
    مشارکت کاهنده    ۱۰۰۰ـ۱۳۰۰۰ دلار    ۱۲ـ۶۰ ماه    سند ملک/طلا/وسیلة نقلیه/حقوق فرد    ۲۰%    قابیلت استفاده به‌عنوان تسهیلات کشاورزی، «اِس. اِم. ای»، دام
    اجاره به شرط تملیک    بانک مورد اجاره را خریداری می‌کند    طبق توافق    مورد اجاره    طبق توافق    ماشین آلات/وسائل نقلیه/کالاهای بادوام و... 
    منبع: (NRSP Bank Website, 2021)
    2ـ2. تجربۀ مؤسسات تأمین مالی خرد
    1ـ2ـ2. مؤسسة تأمین مالی خرد متحد
    مؤسسة تأمین مالی و توسعة متحد یک سازمان تأمین مالی و توسعة افغانی می‌باشد که به ارائة خدمات مالی و ایجاد فرصت برای کارآفرینان افغانی کمک می‌نماید. 
    این مؤسسه در اول آوریل 2011 و از ترکیب سه مؤسسة تأمین مالی خرد به نام‌های «آژانس تأمین مالی خرد برای توسعه و بازسازی جوامع افغان» (مدرس)، «مؤسسة تأمین مالی خرد پرواز» و «شرکت تأمین مالی خرد مُفاد» تشکیل شد. بعدها سه نهاد دیگر نیز به نام‌های «زنان برای زنان ـ تأمین مالی خرد بین‌المللی افغانستان» (دبلیو. دبلیو. آی)، «خدمات مالی آریانا» (ای. اِف. اِس) و «صندوق تأمین مالی خرد کودکان افغانستان» (سی. اِف. اِی اِم. اِف) به مؤسسة تأمین مالی و توسعة متحد اضافه شدند. 
    میزان پورتفوی وام این مؤسسه تا پایان سال 2015 بالغ بر 59/7 میلیون دلار و تعداد قرض‌گیرندگان فعال آن 510/16 نفر و میزان دارایی مؤسسه نیز 07/9 میلیون دلار بوده است. 
    جدول ۲ـ۱۱: وضعیت مالی «مؤسسة تأمین مالی و توسعة متحد» افغانستان در ۲۰۱۸
        میزان در 2018    میزان به درصد
    پورتفوی خالص وام‌ها (دلار)    ۰۲۱/۰۶۱/۸    -
    بهرة دریافتی از وام‌ها (دلار)    ۴۹۹/۲۴۰    %۳۰
    قرض‌گیرندگان فعال    ۸۴۴/۱۸    -
    وام‌گیرندگان زن    ۵۸۶۶    %۳۱
    وام‌گیرندگان مرد    ۹۷۸/۱۲    %۶۹
    وام‌گیرندگان روستایی    ۰    ۰
    وام‌گیرندگان شهری    ۸۴۴/۱۸    %۱۰۰
    تعداد شعبه‌ها    ۸    -
    منبع:(World Bank, Mixmarket, 2021)
    تسهیلات تأمین مالی خرد مؤسسة متحد شامل موارد ذیل است: 
    1. وام‌دهی گروهی؛
    2. وام SME؛
    3. وام مرابحه.
    جدول ۲ـ۱۲: مشخصات اعتبارات خرد مؤسسة تأمین مالی خرد متحد
    نام وام    مقدار وام (دلار)    مدت زمان
    بازپرداخت    وثیقه    هدف    نرخ سود    شرایط وام
    گروهی    100ـ2000 دلار    6ـ18 ماه    ضمانت گروهی            کارآفرینان خرد به‌ویژه زنان
    SME    3000ـ13000 دلار    12ـ24 ماه    ضمانت شخص ثالث    سرمایه در گردش، خرید ماشین‌آلات        حداقل 6 ماه سابقة فعالیت در شغلی که تقاضای وام برای آن داده شده است 
    مرابحة گروهی    100ـ2000 دلار    6ـ18 ماه    ضمانت گروهی        سود ثابت طبق توافق    کارآفرینان خرد به‌ویژه زنان
    منبع: (مؤسسة تأمین مالی خرد متحد، ۲۰۲۱)
    2ـ2ـ2. مؤسسۀ تأمین مالی خرد اثاثه
    مؤسسة تأمین مالی خرد اثاثه در سال 2003 به‌عنوان یک مؤسسة غیرانتفاعی ـ اِن. جی. اُ ـ با هدف «تکرار رویکرد بانک گرامین» تأسیس شد. رسالت این مؤسسه «برنامه‌ای برای افزایش بهره‌وری خرد و کاهش فقر، بهبود استانداردهای زندگی مردم بسیار فقیر، حفاظت از منافع دارندگان سهام، بهبود سلامت جامعه، حفظ کارگران باانگیزه از طریق ظرفیت‌سازی» می‌باشد. پورتفوی اعتبارات خرد این بانک تا پایان جولای 2016 بالغ بر ۹۱۰/۲۸۷/25 دلار می‌باشد. 
    جدول ۲ـ۱۳: مقدار و میزان وام پرداختی مؤسسة تأمین مالی خرد اثاثه
    نام وام    میزان (دلار)    نرخ سود    زمان بازپرداخت    هدف    شرایط
    قرض‌الحسنه    ۶۰    صفر        رفع فقر    
    مرابحه    ۱۰۰ـ۳۰۰    طبق توافق    3ـ6 ماه    خرید دارایی    کسب‌وکارهای فصلی و غیرفصلی
    مشارکت    ۳۰۰ـ۱۳۰۰    طبق توافق    2ـ6 ماه        
    منبع: (Asasah Newsletter, 2013, p. 4)
    3ـ2ـ2. مؤسسۀ تأمین مالی خرد «اچ. اچ. آر. دی»
    مؤسسة تأمین مالی خرد «دست یاری برای تسکین و توسعه» ـ «اچ. اچ. آر. دی» ـ در سال 2005 در قالب یک سازمان امداد و توسعة بشردوستانه و در پاسخ به درد و رنج انسان در وضعیت‌های فاجعه‌آمیز یا اضطراری در سرتاسر جهان به وجود آمده است. 
    یکی از برنامه‌های مؤسسة «اچ. اچ. آر. دی»، برنامة تأمین مالی خرد بدون ربا می‌باشد که شامل سه برنامة قرض‌الحسنه، مرابحه و مضاربه است. نکتة جالب توجه آنکه نرخ بازپرداخت این وام‌ها 8/99 درصد می‌باشد، یعنی تنها 2/0 درصد از این وام‌ها نکول می‌شود. مؤسسة «اچ. اچ. آر. دی» تا پایان سال 2014 به بیش از 000/16 نفر تسهیلات تأمین مالی خرد اسلامی اعطا کرده است که حجم آن بالغ بر 3/1 میلیون دلار بوده است. این تسهیلات باعث افزایش درآمد سالانة 015/3 نفر از مشتریان تا سقف 000/60 روپیه، و نهایتاً خروج ایشان از فقر شده است (Annual report of HHRD, 2014, p. 9 and 16)..
    جدول ۲ـ۱۴: شیوه‌های تأمین مالی خرد و کاربرد آن در مؤسسة اچ. اچ. آر. دی
    شیوه    کاربرد
    قرض‌الحسنه    نیازهای اضطراری
    مرابحه    تأمین مالی هزینه‌های کشاورزی از قبیل بذر، کود، خوراک و علوفه و دام و همچنین صنایع دستی و کلبه‌های روستایی و نیز برای خرید تجهیزات و ماشین آلات صنعتی
    مضاربه    پرورش دام پرواری / شیری
    منبع: (HRRD Website, 2016)
    4ـ2ـ2. مؤسسۀ تأمین مالی خرد «بنیاد وظیفه»
    بنیاد وظیفه در سال 2009 تشکیل شد. چشم‌انداز این سازمان غیردولتی غیرانتفاعی، ایجاد تغییر اجتماعی از طریق کاهش فقر به‌وسیلة بهبود بهره‌وری و بهبود ظرفیت مشتریان و کارکنان است. رسالت این بنیاد نیز، توانمندسازی فقرا از طریق ارائة محصولات نوآورانه و فرصت‌های کسب‌وکار متنوع، به‌وسیلة ادغام عملکرد اجتماعی تأمین مالی خرد با بهداشت و آموزش همگانی می‌باشد. 
    بنیاد وظیفه فقط تسهیلات تأمین مالی خرد اسلامی ارائه می‌نماید. انواع تسهیلات تأمین مالی خرد اسلامی این بنیاد شامل موارد ذیل است: 
    1. مضاربه؛
    2. مرابحه؛
    3. قرض‌الحسنه؛
    4. زکات تولیدی (Farz foundation Annual report, 2011, p. 5).
    بنیاد وظیفه فقرا را به چهار گروه تقسیم کرده ‌است و بر اساس این دسته‌بندی به ایشان تسهیلات تأمین مالی خرد مرابحه ارائه می‌نماید.
    جدول ۲ـ۱۵: جامعة هدف بنیاد وظیفه و تسهیلات خرد اعطایی
        گروه    تسهیلات خرد
    1    غیرفقیر    مرابحه در ابعاد بزرگ+تکافل
    2    فقیر    مرابحه در ابعاد متوسط+تکافل
    3    فقرای متوسط    مرابحه در ابعاد کوچک+تکافل
    4    فقیرترین فقرا    زکات به‌صورت ابزار تولید درآمد
    منبع: (Farz foundation Annual report, 2010, p. 22)
    جدول ۲ـ۱۶: میزان اعتبارات خرد اسلامی بنیاد وظیفه
    اندازة مرابحه    مقدار (روپیه پاکستان)    مقدار (دلار)
    کوچک    000/5ـ000/30    30ـ200
    متوسط    000/31ـ000/80    200ـ500
    بزرگ    000/81ـ000/150    500ـ1000
    منبع: (Farz foundation Annual report, 2010, p. 23)
    ویژگی‌ها و مشخصات انواع اعتبارات خرد بنیاد وظیفه در سه جدول ذیل آمده است.
    جدول ۲ـ۱۷: ویژگی‌های وام مرابحه کوچک بنیاد وظیفه
    حجم وام    30ـ200 دلار
    افزایش سالانة حجم وام    با توجه به عملکرد کسب‌وکار
    نرخ سود    شناور 24%
    دورة بازپرداخت    یک‌سال
    روزهای معاف    تعطیلات عید
    کل اقساط    22
    فراوانی پرداخت    دوهفتگی
    ضامن 1    تضمین شخصی
    ضامن 2    چک تاریخ دار
    منبع: (Farz foundation Annual report, 2010, p. 38)
    جدول ۲ـ۱۸: ویژگی‌های وام مرابحه متوسط بنیاد وظیفه
    حجم وام    200ـ500 دلار
    افزایش سالانة حجم وام    با توجه به عملکرد کسب‌وکار
    نرخ سود    شناور 24%
    دورة بازپرداخت    یک‌سال
    روزهای معاف    تعطیلات عید
    کل اقساط    22
    فراوانی پرداخت    دوهفتگی
    ضامن 1    تضمین شخصی
    ضامن 2    چک تاریخ دار
    منبع: (Farz foundation Annual report, 2010, p. 39)
    جدول ۲ـ۱۹: ویژگی‌های وام مرابحه بزرگ بنیاد وظیفه
    حجم وام    500ـ1000 دلار
    افزایش سالانة حجم وام    با توجه به عملکرد کسب‌وکار
    نرخ سود    شناور 24%
    دورة بازپرداخت    یک‌سال
    روزهای معاف    تعطیلات عید
    کل اقساط    22
    فراوانی پرداخت    دوهفتگی
    ضامن 1    تضمین شخصی
    ضامن 2    چک تاریخ‌دار
    منبع: (Farz foundation Annual report, 2010, p. 39)
    جدول ۲ـ۲۰: شیوه‌های تأمین مالی خرد و کاربرد آن در بنیاد وظیفه
    شیوه    کاربرد
    مرابحه    فروش اقساطی کالا
    مضاربه    تولیدمثل دام و دام‌پروری
    زکات تولیدی    تهیة ابزار تولید
    منبع: (Shah, 2012, 6 & Farz foundation Annual report, 2010, p. 23, 38, 39)
    5ـ2ـ2. مؤسسة تأمین مالی خرد «فینسای افغانستان»
    «فینسای» افغانستان ـ مؤسسة مبارزه با فقر از طریق شمول مالی ـ در اول جولای 2003 تأسیس شد. رسالت فینسا کاهش فقر از طریق راه‌حل‌هایی می‌باشد که به مردم کمک می‌کند تا بتوانند برای خود دارایی و شغل ایجاد نمایند و نیز بتوانند استانداردهای زندگی را برای ایشان افزایش دهد. 
    پورتفوی ناخالص اعتبارات خرد فینسا تا پایان مِی 2016 بالغ بر 15 میلیون دلار، تعداد قرض‌گیرندگان فعال آن 898/32 نفر و میانگین وام‌های پرداختی آن 841 دلار و تعداد شعبه‌های آن 21 شعبه بوده است. 
    جدول ۲ـ۲۱: وضعیت مالی «فینسا» افغانستان در ۲۰۱۸
        میزان در 2018 (دلار)    میزان به درصد
    پورتفوی خالص وام‌ها    ۱۸۳/۸۱۶/۱۵    -
    قرض‌گیرندگان فعال    ۵۹۱/۲۶    -
    بهرة دریافتی از وام‌ها    ۰۳۰/۹۱۹/۵    ۳۷%
    وام‌گیرندگان زن    ۸۹۰/۱۵    ۷۶/۵۹%
    وام‌گیرندگان مرد    ۷۰۱/۱۰    ۲۴/۴۰%
    وام‌گیرندگان روستایی    ۶۴۶/۲    ۱۰%
    وام‌گیرندگان شهری    ۹۴۵/۲۳    ۹۰%
    تعداد شعبه‌ها    ۲۱    -
    منبع:(World Bank, Mixmarket, 2021)
    به‌منظور مطابقت با اصول اسلامی، فینسا در افغانستان تأمین مالی مرابحه ارائه می‌کند. بر این اساس مشتریان از بانک تقاضا می‌کنند که برخی از کالاها را برای ایشان خریداری نماید. مرابحه فی‌نفسه فقط یک وام نیست، بلکه یک توافق مشترک و از پیش تأیید شده است که مبتنی‌بر عقد بیع می‌باشد و در آن به‌صراحت کالایی که بناست خریداری شود و نیز قیمت فروش اقساطی آن ـ شامل قیمت اصلی کالا به‌علاوه هزینه‌های اداری قرارداد و نیز سود ـ مشخص شده و روی آن توافق حاصل شده است. 
    فینسا در افغانستان دو نوع تسهیلات تأمین مالی خرد اسلامی ارائه می‌دهد: 
    1. قرارداد مرابحة تجارت؛
    2. گروه مرابحة زنان.
    جدول ۲ـ۲۲: مشخصات وام‌های فردی تأمین مالی خرد اسلامی فینسای افغانستان
    عنوان وام    مقدار (افغانی افغانستان)    میزان (دلار)    دورة بازپرداخت    ضمانت و وثیقه    وام‌گیرندگان
    وام «موافقت‌نامة مرابحة تجارت»     ۰۰۰/۵۰۰ـ۰۰۰/۱۰    120ـ۶۰۰۰    6ـ18 ماه    سند مالکیت به‌عنوان وثیقه، ضامن کاسب و ضامن خانوادگی     کاسبان
    وام «گروه مرابحة زنان»     ۰۰۰/۷۰ـ۰۰۰/۱۰    ۱۲۰ـ۸۵۰    6ـ18 ماه    ضمانت گروهی    زنان کاسب
    منبع: (Finca of aghanestan website, 2021)
    3ـ2. تجربة تعاونی‌های اعتبار
    1ـ3ـ2. «آی. آی. اف. سی» افغانستان
    گروه «آی. آی. اف. سی»‌ی افغانستان در سال 2009 تشکیل شد. گروه «آی. آی. اف. سی» بخشی از اتحادیۀ بین‌المللی تعاونی‌های اعتبار «دبلیو. اُ. سی. سی. یو» می‌باشد. رسالت این نهاد «توسعه و تقویت شبکۀ گروه تعاونی‌های سرمایه‌گذاری و مالی اسلامی افغانستان ـ «آی. آی. اِف. سی»ها ـ است؛ به‌طوری‌که این نهادها بتوانند خدمات مالی مؤثر، پایدار و سازگار با شریعت را به شهروندان افغانی ارائه دهند. 
    جدول ۲ـ۲۳: آخرین وضعیت مالی «گروه آی. آی. اِف. سی» افغانستان
        میزان در 2018 (دلار)    میزان به درصد
    پورتفوی خالص وام‌ها    ۸۰۸/۰۲۷/۱۰    -
    بهرة دریافتی از وام‌ها    ۳۲۷/۸۰۰/۱    %۱۸
    قرض‌گیرندگان فعال    ۵۲۲/۱۵    -
    وام‌گیرندگان زن    ۵۱۷۷    %۳۵/۳۳
    وام‌گیرندگان مرد    ۳۴۵/۱۰    %۶۵/۶۶
    وام‌گیرندگان روستایی    ۶۲۷۷    %۵/۴۰
    وام‌گیرندگان شهری    ۲۴۵/۹    %۵/۵۹
    تعداد شعبه‌ها    ۲۱    -
    منبع: (World Bank, Mixmarket, 2021)
    برنامة «دبلیو. اُ. سی. سی. یو» در افغانستان دسترسی به خدمات مالی برای کسب‌وکارهای کوچک و متوسط و نیز کشاورزان را، از طریق تسهیلات سازگار با شریعت اسلام، توسعه داده است. به‌عنوان بخشی از برنامة «هیلئو دفید»، «دبلیو. اُ. سی. سی. یو» تسهیلات اسلامی و سازگار با شریعت اسلام را به‌منظور تأمین مالی تقاضای دارایی‌های ثابت در مقیاس خرد و نیز سرمایه در گردش کسب‌وکارهای کوچک و نیز کشاورزان، طراحی کرده و توسعه داده است. 
    انواع تسهیلات تأمین مالی خرد اسلامی‌ای که «دبلیو. اُ. سی. سی. یو» برای شبکة «آی. آی. اف. سی»ها طراحی کرده است شامل موارد ذیل است: 
    1. لیزینگ مالی / اجاره؛
    2. سرمایه در گردش / مرابحه؛
    3. وام ترکیبی / اجاره و مرابحه.
    جدول ۲ـ۲۴: شیوه‌های تأمین مالی خرد و کاربرد آن در «آی. آی. اف. سی» افغانستان
    شیوه    کاربرد
    اجاره    لیزینگ مالی
    مرابحه    سرمایه در گردش، خرید کالا
    اجاره +مرابحه    کسب‌وکارهای کوچک کشاورزی
    منبع: (Afghanistan’s IIFC Website, 2016)
    2ـ3ـ2. بیت المال و التمویل (بی. اِم. تی) اندونزی
    بیت‌المال و التمویل یک مؤسسۀ تأمین مالی خرد است که مبتنی‌بر شریعت اسلام و با هدف توسعۀ کسب‌وکارهای کوچک و متوسط به وجود آمده است. اولین «بی. ‌ام. تی» در سال 1992 در جاکارتا تأسیس شد. کل دارایی «بی. ‌ام تی»ها در سال 2012 بالغ بر پنج تریلیون روپیه و تعداد کل مشتریان در این سال 000/500/3 نفر می‌باشد (Zuhria, 2012, p. 3). 
    جدول ۲ـ۲۵: تعداد «بی. ‌ام. تی»ها در اندونزی
    سال    1990ـ1995    1996    1997    1998    2000    2001    2003    2010    2012
    تعداد    300    700    501/1    470/2    938/2    037/3    856/2    900/3    500/5
    منبع: ( Zuhria, 2012,p. 5 and Seibel, 2005, p. 19)
    بی. ام. تی به دو قسمت تقسیم می‌شود: 
    1. بیت‌المال: مؤسسه‌ای که بر روی جمع‌آوری و توزیع سرمایه‌های غیرانتفاعی مانند زکات، انفاق و صدقات متمرکز است. در واقع در این حالت بی.‌ ام. تی یک کارکرد غیرانتفاعی دارد؛ بنابراین در این حالت می‌تواند نقش مهمی در ایجاد توازن اقتصادی با پرداخت یارانه در جامعۀ مسلمانان داشته باشد؛
    2. بیت‌التمویل: مؤسسه‌ای که بر روی کسب‌وکارهای تجاری و پرداخت وجوه متمرکز است. در این حالت یک کارکرد انتفاعی دارد و به‌عنوان یک واسطة مالی و مؤسسة تأمین مالی خرد برای تأمین نیازهای تولیدی کسب‌وکارهای کوچک و متوسط عمل می‌کند (Zuhria, 2012, p. 6).
    از لحاظ فعالیت تجاری «بی. ‌ام. تی»ها تفاوت زیادی با «بی. پی. آر. اس»ها ندارند. «بی. ‌ام. تی»ها از شیوه‌های ذیل استفاده می‌کنند (Zuhria, 2012, p. 7-8):
    1. مضاربه، مشارکت، مزارعه و مساقات؛
    2. مرابحه، سلم، استصناع و بیع نسیه؛
    3. قرض‌الحسنه.
    جدول ۲ـ۲۶: شیوه‌های تأمین مالی خرد در بی‌. ام. تی سنما اندونزی
    شیوه    میزان (دلار)    نحوه بازپرداخت    وثیقه    کاربرد
    مرابحه    ۳۰ـ۳۵۰۰    هفتگی / ماهانه    وثیقة ملکی، سند خودرو یا موتور سیکلت    سرمایه در گردش، توسعة کسب‌وکار، سرمایه‌گذاری
    مضاربه    ۳۵۰ـ۳۵۰۰    هفتگی / ماهانه    وثیقة ملکی، سند خودرو یا موتور سیکلت    سرمایه در گردش، توسعة کسب‌وکار، سرمایه‌گذاری
    تأمین مالی خرد گروهی    طبق توافق    طبق توافق    ضمانت گروهی    کارآفرینان خرد
    منبع: (bmtsanama website, 2016)
    جدول ۲ـ۲۷: شیوه‌های تأمین مالی خرد و کاربرد آن در بیت‌المال و التمویل اندونزی
    شیوه    کاربرد
    مرابحه    سرمایه در گردش، توسعة کسب‌وکار، سرمایه‌گذاری
    منبع: (Baitul Mal wat Tamwil (BMT) website, 2016)
    3ـ3ـ2. «آی. سی. اف. ‌ای. ال» استرالیا
    تعاونی مالی اسلامی استرالیا در می ‌1998 در ایالت ولز جنوبی جدید ثبت شد (ICFAL Website, 2016). اهداف این تعاونی شامل موارد ذیل می‌شود: 
    1. تدارک فرصت‌های مالی و سرمایه‌گذاری برای اعضا (مبتنی‌بر اصول مالی اسلامی از جمله مفهوم مشارکت در سود و زیان)؛ 
    2. تسهیل کسب درآمد حلال؛ 
    3. تسهیل مالکیت (خانه، خودرو و سایر دارایی‌های مشهود مورد تأیید)؛ 
    4. تسهیل انجام تعهدات اجتماعی و مذهبی برای اعضای مسلمان، مانند زکات، حج و... (ICFAL Website, 2016).
    این تعاونی به‌منظور ارائة تسهیلات تأمین مالی خرد از شیوه‌های ذیل استفاده می‌نماید: 
    1. تأمین مالی مسکن با استفاده از مرابحه، مشارکت و اجاره به شرط تملیک. ضوابط و شرایط اعطای این تسهیلات در تعاونی مالی اسلامی استرالیا بسیار مشابه تعاونی جامعة مسلمان استرالیا می‌باشد؛ 
    2. تأمین مالی خودرو با استفاده از عقد مرابحه و اجاره به شرط تملیک؛
    3. فروش اقساطی کالاهای مصرفی بادوام به مشتریان با استفاده از عقد مرابحه؛
    4. تأمین مالی کسب‌وکارهای کوچک و متوسط با استفاده از عقد مرابحه و مشارکت؛ 
    5. صندوق زکات (تأمین نیازهای فقرا و نیازمندان)؛
    6. قرض‌الحسنه.
    جدول ۲ـ۲۸: شیوه‌های تأمین مالی خرد و کاربرد آن در «ایسفال» استرالیا
    شیوه    کاربرد
    اجاره    ساخت خانة مسکونی، فروش ادوات کشاورزی و...، فروش وسایل نقلیه
    مرابحه    اهداف تجاری و مسکونی، فروش ادوات کشاورزی و...، فروش وسایل نقلیه
    اجاره به شرط تملیک    اهداف تجاری و مسکونی
    بیع    فروش ادوات کشاورزی و...، فروش وسایل نقلیه
    قرض‌الحسنه    وام اضطراری
    مضاربه    سرمایه‌گذاری مشترک
    مشارکت    سرمایه‌گذاری مشترک
    منبع: (Ahmad & Ahmad, 2009, p. 12-13)
    3. امکان‌سنجی و طراحی اوراق تأمین مالی خرد
    در جهان ایدئال با سیستم‌های فراگیر مالی، بازارهای سرمایة داخلی در کنار ‌بخش بانکی حجمی از وجوه را برای ‌بخش تأمین مالی خرد فراهم می‌کنند. متصدیان تأمین مالی خرد می‌توانند با پس‌انداز عمومی، وام‌هایی از بانک‌های تجاری، اوراق قرضه و ذخیرة بازارهای داخلی تأمین مالی شوند. یکی از خدمات بازار سرمایه که جریان وجوه را به مؤسسات تأمین مالی خرد تسهیل کرده است، صندوق مالی خرد می‌باشد. تعداد صندوق‌هایی که در اوراق قرضه، دارایی‌ها و شبه‌دارایی‌ها یا چیزهای قابل تبدیل در مؤسسات تأمین مالی خرد، سرمایه‌گذاری کنند، در حال افزایش است. آنها شامل صندوق‌های سهام، صندوق‌های مرتبط با شبکة تأمین مالی خرد و صندوق‌هایی با تعهدات اجتماعی می‌شوند. به‌طور مشابه، وجوه وقفی می‌توانند برای سرمایه‌گذاری در نهادهای تأمین مالی اسلامی به‌کار روند. چنین وجوهی می‌توانند مشابه سرمایه‌گذاری‌های متقابل اسلامی در قالب مضاربه و وکالت باشند (محمد عبیدالله و طریق‌الله خان، 2008، ص38). 
    فرآیند مقابل تأسیس چنین صندوقی، انتشار اوراق بهادار است. مؤسسات تأمین مالی خردی که نقدینگی کمی دارند، می‌توانند از طریق اوراق بهادار اسلامی برای دسترسی به بازار سرمایه و افزایش سرمایه بکوشد. برای مثال، از لحاظ مفهومی ممکن است تأسیس یک «اِس. پی. وی» (ابزاری با کارویژه) به شکل مضاربه یا بر پایة وکالت باشد که پورتفولیوهای کوچک اجاره را از متصدیان تأمین مالی خرد می‌خرد و پورتفولیوی بزرگی را در مقابل اوراق منتشره در بازار سرمایه تشکیل می‌دهد. پیامدهای عملی این موضوع، با توجه با اینکه همچنان باید در این راستا تلاش شود، یک تلاش جدی است. بیشتر چالش‌ها در مقابل تأمین مالی خرد اسلامی از این حقیقت ناشی می‌شود که این نوع تأمین مالی تجربه نشده است. اخیراً در حوزة انتشار اوراق اعتبار خرد در حوزة تأمین مالی خرد متعارف، اقداماتی توسط «بی. آر. اِی. سی» در بنگلادش انجام شده است (محمد عبیدالله و طریق‌الله خان، 2008، ص38ـ39). 
    1ـ3. تعریف اوراق تأمین مالی خرد
    اوراق تأمین مالی خرد، اوراقی هستند که دارندگان آنها یا مالکان مشاع دارایی‌ای هستند که بر اساس قرارداد مرابحه حاصل شده است و دارایی خود را (به مجموعه‌ای از شرکت‌های تأمین مالی خرد (MSME)) به‌صورت نسیه فروخته‌اند و یا موجرانی هستند که به‌صورت مشاع دارایی خود را (به مجموعه‌ای از شرکت‌های تأمین مالی خرد (MSME)) اجاره و یا اجاره به شرط تملیک داده‌اند. 
    2ـ3. ارکان اوراق تأمین مالی خرد
    بانی: هر شخص حقوقی مانند دولت و مؤسسة وابسته به دولت، شهرداری یا بنگاه خصوصی است که انتشار اوراق با هدف تأمین مالی وی صورت می‌گیرد. 
    ناشر (واسط): هر شخص حقوقی است که اوراق بهادار را منتشر می‌کند و واسط یک مؤسسة مالی است که توسط بانی برای انجام یک پروژة خاص انتخاب یا تأسیس می‌شود. 
    سرمایه‌گذاران (دارندگان اوراق): اشخاص حقیقی یا حقوقی هستند که با خرید اوراق بهادار، بانی را تأمین مالی می‌کنند. 
    امین: شخص حقوقی مورد تأیید سازمان بورس اوراق بهادار است که بر کل روند انتشار اوراق بهادار نظارت دارد و تمامی نقل‌وانتقالات مالی با اجازة وی صورت می‌گیرد. 
    شرکت تأمین سرمایه: شرکتی است که به‌عنوان واسطه بین ناشر و سرمایه‌گذاران فعالیت می‌کند. 
    مؤسسة رتبه‌بندی: شرکتی که با گرفتن مجوز از سازمان بورس به تعیین رتبة اعتباری اوراق اقدام می‌کند. 
    مالکان: مجموعه‌ای از شرکت‌های تأمین مالی خرد (MSME) هستند که در مدل اوراق تأمین مالی خرد مبتنی‌بر مرابحه به‌جای خریداری کالاهای بادوام و مصرفی خود از بانک و مؤسسات بانکی در قالب تأمین مالی خرد و مبتنی‌بر عقد مرابحه، اقدام به خریداری این کالاها از بازار سرمایه در قالب نوع سوم اوراق مرابحه می‌نمایند. 
    مستأجران: مجموعه‌ای از شرکت‌های تأمین مالی خرد (MSME) هستند که در مدل اوراق تأمین مالی خرد مبتنی‌بر اجاره به‌جای اجارة کالاهای بادوام و مصرفی خود از بانک و مؤسسات بانکی در قالب تأمین مالی خرد و مبتنی‌بر عقد اجاره، اقدام به اجارة این کالاها از بازار سرمایه در قالب نوع چهارم اوراق اجاره می‌نمایند. 
    3ـ3. مدل عملیاتی اوراق تأمین مالی خرد
    اوراق تأمین مالی خرد دربرگیرندة دو مدل اصلی است: 
    1. مدل عملیاتی اوراق تأمین مالی خرد مبتنی‌بر مرابحة نوع سوم؛
    2. مدل عملیاتی اوراق تأمین مالی خرد مبتنی‌بر اجارة نوع چهارم، که در ادامه به‌صورت مبسوط تشریح می‌شود.
    نمودار 1ـ3: مدل عملیاتی اوراق تأمین مالی خرد مبتنی‌بر مرابحة نوع سوم

    منبع: (یافته‌های تحقیق)
    نمودار 2ـ3: مدل عملیاتی اوراق تأمین مالی خرد مبتنی‌بر اجارة نوع چهارم

    منبع: (یافته‌های تحقیق)
    ۴ـ3. بررسی فقهی اوراق تأمین مالی خرد
    1ـ۴ـ3. اوراق تأمین مالی خرد مبتنی‌بر مرابحه
    روابط حقوقی اوراق تأمین مالی خرد مبتنی‌بر مرابحة نوع سوم به شرح ذیل است: 
    1. واسط (شرکت تجاری) که نقش بانی و ناشر را دارد، با انتخاب مؤسسة رتبه‌بندی مورد تأیید سازمان بورس و اوراق بهادار، امیدنامة خود را برای اعلام رتبة اعتباری تقدیم می‌کند و مؤسسة رتبه‌بندی، اعتبار بانی و واسط (شرکت تجاری) را اعلام می‌کند؛
    2. واسط با انتخاب مؤسسة امین مورد تأیید سازمان بورس و اوراق بهادار، نظارت طرح را از او می‌خواهد و مؤسسة امین با نظارت از ابتدا تا انتهای طرح موافقت می‌کند؛
    ۳ و ۴. واسط (شرکت تجاری) اوراق بهادار مرابحه را به‌صورت متحدالشکل منتشر کرده و از طریق شرکت تأمین سرمایه به مردم واگذار می‌کند؛
    ۵ و ۶. شرکت تأمین سرمایه وجوه مردم را جمع‌آوری و در اختیار واسط (شرکت تجاری) قرار می‌دهد؛
    ۷، ۸ و ۹. واسط (شرکت تجاری) با استفاده از وجوه مردم و به وکالت از طرف آنان، به‌صورت پیوسته کالای مورد تقاضای مصرف‌کنندگان (مجموعه‌ای از شرکت‌های تأمین مالی خرد (MSME)) را خریداری کرده و با حساب سود به‌صورت نسیه به آنان می‌فروشد؛
    ۱۰، ۱۱ و ۱۲. واسط (شرکت تجاری) در سررسیدهای مقرر قیمت کالاها را تحویل گرفته، و پس از کسر حق‌الوکاله، سود حاصل را از طریق شرکت تأمین سرمایه به مردم واگذار می‌کند و با اصل سرمایه به فعالیت تجاری می‌پردازد. 
    متقاضیان اوراق تأمین مالی خرد، وجوه خود را به‌عنوان وکالت در اختیار مؤسسة مالی می‌گذارند و به او اجازه می‌دهند وجوه آنان را به‌صورت مشاع در خریدوفروش مرابحه‌ای به‌کار گیرد. مؤسسه به‌عنوان وکیل با منابع آنان، کالاهای مورد نیاز (مجموعه‌ای از شرکت‌های تأمین مالی خرد (MSME)) را به‌صورت نقد خریده و به‌صورت نسیه می‌فروشد و در سررسیدهای مقرر به‌عنوان وکیل، مطالبات صاحبان اوراق را وصول می‌کند و در پایان هر سال مالی سود حاصله را پس از کسر حق‌الوکاله بین صاحبان اوراق تقسیم می‌کند. هریک از صاحبان اوراق می‌توانند سهم خودشان از دارایی شرکت را هر زمان که بخواهند به‌صورت نقد یا نسیه به دیگری بفروشند. 
    بنابراین معاملات این نوع از اوراق تأمین مالی خرد ترکیبی است از قراردادهای وکالت، خرید وکالتی، فروش وکالتی و فروش دارایی در بازار ثانوی و همة این قراردادها به اتفاق فقه شیعه و اهل‌سنت صحیح است (موسویان، ۱۳۹۱، ص۲۳۵). 
    2ـ۴ـ3. اوراق تأمین مالی خرد مبتنی‌بر اجاره
    روابط حقوقی اوراق تأمین مالی خرد مبتنی‌بر اجارة نوع چهارم به شرح ذیل است: 
    این اوراق، ترکیبی از قراردادهای وکالت، خرید نقد، اجارة عادی یا اجاره به شرط تملیک است؛ به این صورت که ناشر (شرکت لیزینگ)، با انتشار اوراق تأمین مالی خرد مبتنی‌بر اجاره، وجوه سرمایه‌گذاران را جمع‌آوری، سپس به وکالت از طرف آنان دارایی‌های مورد نیاز (مجموعه‌ای از شرکت‌های تأمین مالی خرد (MSME)) را به‌صورت پیوسته از تولیدکنندگان (فروشندگان) به‌صورت نقد خریداری کرده با احتساب قیمت تمام‌شده و سود صاحبان اوراق (به مجموعه‌ای از شرکت‌های تأمین مالی خرد (MSME)) اجاره می‌دهد. دارندگان سهام می‌توانند اقدام به فروش سهم مشاع از دارایی اجاره داده‌شده در بازار ثانویه نمایند. 
    از لحاظ فقهی قراردادهای وکالت، خرید نقد، اجارة عادی، اجاره به شرط تملیک و خرید سهم مشاع از دارایی اجاره داده‌شده، هیچ مشکلی ندارد. 
    ۵ـ3. بررسی اقتصادی اوراق تأمین مالی خرد
    تا کنون کسب‌وکارهای خرد که شامل MSME می‌شدند برای دریافت وام‌های تأمین مالی خرد به بانک‌ها، مؤسسات تأمین مالی خرد، اتحادیه‌های اعتباری و... مراجعه می‌نمودند. همان‌طور که در بحث تجارب تأمین ملی خرد عنوان شد،‌ بخش عمده‌ای از تخصیص تأمین مالی خرد اسلامی به کارآفرینان خرد و همچنین کسب‌وکارهای خرد در قالب عقد مرابحه و عقد اجاره / اجاره به شرط تملیک بوده است. 
    روشن است که بازار سرمایه نمی‌تواند برای یک شرکت خرد اقدام به انتشار اوراق نماید، اما درصورتی‌که نیازهای مجموعه‌ای از این شرکت‌ها و کسب‌وکارهای خرد تجمیع شود، امکان طراحی اوراق برای مجموعه‌ای از این نیازهای شرکت‌های خرد وجود خواهد داشت. 
    در صورت استفاده از اوراق تأمین مالی خرد جهت تأمین مالی مجموعه‌ای از کسب‌وکارهای خرد: 
    1. امکان تأمین مالی از بازار سرمایه فراهم خواهد شد که در راستای حرکت از نظام بانک پایه به سمت نظام بازار پایه را فراهم خواهد کرد؛
    2. امکان فروش اوراق تأمین مالی خرد در بازار ثانویه وجود خواهد داشت؛ 
    3. یکی از چالش‌های عمدة تسهیلات خرد که عدم رغبت بانک‌ها به اعطای تسهیلات خرد می‌باشد، برطرف خواهد شد؛
    4. یکی دیگر از چالش‌های تأمین مالی خرد که هزینه‌های نظارت بالا می‌باشد با این مدل‌ها برطرف خواهد شد؛
    5. در مدل دوم اوراق تأمین مالی خرد که مبتنی‌بر اجاره است به دلیل ماهیت اجاره به شرط تملیک بودن عین مستاجره، چالش نبود وثیقة مناسب برای اعتبارات خرد نیز حل خواهد شد؛ 
    6. به دلیل سازوکار نظارتی بورس و... مسئلة انتخاب معکوس و انحراف اعتبارات نیز که از چالش‌های عمدة اعتبارت خرد می‌باشد در این اوراق جایی نخواهد داشت. 
    نتیجه‌گیری
    در این مقاله به دنبال بررسی تجارب استفاده از عقود اسلامی در تأمین مالی خرد و امکان‌سنجی طراحی اوراق تأمین مالی خرد بودیم. بررسی جهانی کسب‌وکارهای خرد نیز نشان داد که عمدة نیازهای ایشان در قالب عقود مرابحه و اجاره توسط بانک‌ها و... تأمین می‌شود. از طرفی می‌دانیم بازار سرمایه نمی‌تواند برای یک شرکت خرد اقدام به انتشار اوراق نماید، اما درصورتی‌که نیازهای مجموعه‌ای از این شرکت‌ها و کسب‌وکارهای خرد تجمیع شود، امکان طراحی اوراق برای مجموعه‌ای از این نیازهای شرکت‌های خرد وجود خواهد داشت. در واقع، نوآوری این تحقیق نیز همین نکته است. ازاین‌رو این تحقیق اقدام به طراحی اوراق تأمین مالی خرد در قالب دو مدل عملیاتی نمود: اوراق تأمین مالی خرد مبتنی‌بر مرابحة نوع سوم و اوراق تأمین مالی خرد مبتنی‌بر اجارة نوع چهارم. با این دو مدل امکان بهره‌گیری کارآفرینان خرد و کسب‌وکارهای خرد (MSME) از ظرفیت بازار سرمایه فراهم می‌شود. 

    References: 
    • پژوهشکدة پولی و بانکی (1385). صکوک. تهران: پژوهشکدة پولی و بانکی.
    • شهیدی‌نسب، مصطفی (۱۳۹۳). آسیب‌شناسی تأمین مالی خرد در بانک‌های ایران: درس‌هایی برای طراحی نظام تأمین مالی خرد اسلامی. جستارهای اقتصادی، ۱۱(۲۱)، 97ـ124. 
    • عیسوی، محمود و محمودی، اعظم (۱۳۹۴). اوراق استصناع و تأمین مالی خرد در مناطق محروم. معرفت اقتصاد اسلامی، 6(2)، ۸۹ـ۱۱۰.
    • فروغ‌نژاد، ح. و خوشنود، م. (۱۳۹۶). اوراق قرض‌الحسنه و تأمین مالی کسب‌وکارهای اجتماعی. تحقیقات مالی اسلامی، ۶(۲)، 35ـ66. 
    • موسویان، سیدعباس (۱۳۹۱). ابزارهای مالی اسلامی (صکوک). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی. 
    • بازدید: 136
    شیوه ارجاع به این مقاله: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    شهیدی نسب، مصطفی، حسن زاده سروستانی، حسین، قوام، محمدحسین. (1404) بررسی تجارب استفاده از عقود در نهادهای تأمین مالی خرد: درس‌هایی برای طراحی اوراق تأمین مالی خرد اسلامی. دو فصلنامه معرفت اقتصاداسلامی، 17(1)، 109-134 https://doi.org/10.22034/marefateeqtesadi.2026.5003298.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    مصطفی شهیدی نسب؛ حسین حسن زاده سروستانی؛ محمدحسین قوام."بررسی تجارب استفاده از عقود در نهادهای تأمین مالی خرد: درس‌هایی برای طراحی اوراق تأمین مالی خرد اسلامی". دو فصلنامه معرفت اقتصاداسلامی، 17، 1، 1404، 109-134

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    شهیدی نسب، مصطفی، حسن زاده سروستانی، حسین، قوام، محمدحسین.(1404) 'بررسی تجارب استفاده از عقود در نهادهای تأمین مالی خرد: درس‌هایی برای طراحی اوراق تأمین مالی خرد اسلامی'، دو فصلنامه معرفت اقتصاداسلامی، 17(1), pp. 109-134

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    شهیدی نسب، مصطفی، حسن زاده سروستانی، حسین، قوام، محمدحسین. بررسی تجارب استفاده از عقود در نهادهای تأمین مالی خرد: درس‌هایی برای طراحی اوراق تأمین مالی خرد اسلامی. معرفت اقتصاداسلامی، 17, 1404؛ 17(1): 109-134