ارائة مدل عملیاتی و اسلامی تأمین مالی خرد در جزیرة قشم: تحلیل SWOT و پایش کسبوکارها و نهادهای تأمین مالی خرد
/ فوق دکتری مدیریت مالی دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران / m.shahidinasab@isu.ac.irArticle data in English (انگلیسی)
- Abdul Manap, T. A. (2014). Islamic Microfinance, Islamic Research and Training Institute Islamic Development Bank Group, Jeddah 21413 Kingdom of Saudi Arabia.
- Abdul Mannan, M. (2011). Islamic microfinance: an instrument for poverty alleviation. Australian Journal of Basic and Applied Sciences, 5(9), 620-626.
- Abu Karsh, S. M. (2022, January). The rise of microfinance in the Middle East. SunText Review of Economics & Business, 3(3). https: //doi. org/10. 51737/2766-4775. 2022. 066
- Agbola, F. W. , Acupan, A. & Mahmood, A. (2017). Does microfinance reduce poverty? New evidence from Northeastern Mindanao, the Philippines. Journal of Rural Studies, 50, 159-171.
- Ahmed Khan, Ajaz (2008). Islamic Microfinance: Theory, Policy and Practice, Islamic Relief Worldwide, Birmingham, United Kingdom.
- Armendáriz, B. & Morduch, J. (2010). The economics of microfinance (2nd ed.). MIT Press.
- Asian Development Bank (2016). Improving Financial Inclusion in Asia and the Pacific: Constraints, Applicability, and Lessons from Digital Financial Services. Manila: ADB. Retrived: https: //www. adb. org/publications/improving-financial-inclusion-asia-and-pacific
- Ben Ltaifa, N., Alreshan, A., Bibolov, A., Kirti, D., Ndoye, A. & Roos, E. (2018). How Developed and Inclusive are Financial Systems in the GCC. IMF Policy Paper, International Monetary Fund, Washington, DC.
- El-Komi, M. & Croson, R. (2013). Experiments in Islamic microfinance. Journal of Economic Behavior & Organization, 95, 252-269.
- Emirates Development Bank. (2022). Annual performance report 2022. Abu Dhabi: EDB.
- Fonkoze (2024). Fonkoze annual microfinance performance report. Port-au-Prince: Fonkoze.
- Fred, D. & Forest, D. (2017). Strategic management: A competitive advantage approach. Volume ke-1.
- Ghatak, M. & Guinnane, T. W. (1999). The economics of lending with joint liability. Journal of Development Economics, 60(1), 195-228. https: //doi. org/10. 1016/S0304-3878(99)00041-3
- Gürel, E. & Tat, M. (2017). SWOT analysis: A theoretical review. Journal of International Social Research, 10(51), 994-1006.
- Khaleequzzaman, M. (2007, April). Islamic microfinance: Outreach and sustainability. In A paper presented at IIUM International Conference on Islamic Banking and Finance, 23-25 April 2007, Kuala Lumpur, Malaysia.
- Milken Institute (2019). Fintech in the Middle East and North Africa: Investment outlook. Washington, DC: Milken Institute.
- Musari, K. & Arodha, D. (2017). Can islamic microfinance unleash the coastal community from the loan shark?: A case study of Indonesia. International Journal of Islamic Banking and Finance Research, 1(1), 14-24.
- OECD (2023). Entrepreneurship policy in Abu Dhabi and SME ecosystem: A bridge to global value chains. Paris: OECD.
- Organization of Islamic Cooperation. (2017). Sustainable tourism in OIC member states. Jeddah: OIC.
- Porter, M. (1998). Competitive advantage of nations. New York: Free Press.
- Sarvar, V. & Khaliji Oskouei, R. (2014). Tourism and local development in Qeshm Island. Middle East Journal of Tourism Research, 3(1), 22-37.
- Shikoh, R & Khan, R. A. (2012). What is Islamic Microfinance? Making it a Sustainable Reality, www. dailymotion. com/video/x302ch2.
- Siddiqi, M. N. (2004). Riba, bank interest and the rationale of its prohibition. Jeddah: Islamic Research and Training Institute.
- South Pacific Business Development (2022). SPBD microfinance operations in Pacific Islands. Apia: SPBD. Retived from: https: //spbdmicrofinance. com/
- Tasnim News (2021). Aquaculture development in Qeshm Island.
- Weihrich, H. (1982). The TOWS matrix-A tool for situational analysis. Long Range Planning, 15(2), 54-66.
- World Bank (2024). Enhancing financial inclusion in the Pacific Islands. Washington, DC: World Bank.
- Yunus, M. (1999). Banker to the poor: Micro-lending and the battle against world poverty. PublicAffairs.
- Zubeir Mughal, M. (2011) Islamic microfinanc e, International Seminar on Financial Inclusion for Central Asia, the Caucasus, and South Asia,12-14 July 2011, Urumqi, PR China.
- Free Zones News (2022). Qeshm Free Zone business development report. Retrieve from https: //www. freezonesnews. Com.
- IRNA (2023). Qeshm shrimp farming expansion project. Retrieve from https: //www. irna. Ir.
- Tasnim News (2021). Qeshm aquaculture industries. Retrieve from https: //www. tasnimnews. Com.
- UNWTO (2021). Tourism development in Qeshm Island. Retrieve from https: //www. unwto. Org.
مقدمه
کسبوکارهای خرد بهعنوان یکی از کارآمدترین ابزارهای توانمندسازی اقتصادی و اجتماعی، در ادبیات توسعه همواره جایگاه ویژهای داشتهاند. این دسته از فعالیتها، ضمن ایجاد اشتغال پایدار و ارتقای درآمد خانوارهای کمدرآمد، نقشی مؤثر در کاهش فقر و افزایش تابآوری اجتماعی ایفا میکنند. در مناطق جزیرهای همچون قشم، که ترکیبی از فرصتهای ویژه (منابع دریایی، موقعیت ژئوپلیتیک و ظرفیت گردشگری) و محدودیتهای محیطی (دسترسی محدود به منابع مالی، چالشهای لجستیکی، ناپایداری اقلیمی) وجود دارد، اهمیت این کسبوکارها دوچندان است. در چنین شرایطی، دسترسی به تأمین مالی خرد کارآمد و متناسب با ویژگیهای محلی، یکی از پیشنیازهای اساسی توسعة پایدار بهشمار میرود. جزیرة قشم بهعنوان بزرگترین جزیرة ایران، دارای ظرفیتهای منحصربهفرد در حوزههای شیلات و آبزیپروری، صنایع غذایی و تبدیلی، گردشگری، صنایع دستی و کشاورزی سازگار با کمآبی است.
این پژوهش با سه هدف اصلی دنبال شده است: نخست، شناسایی و تحلیل نقاط قوت، ضعف، فرصتها و تهدیدهای زیستبوم کسبوکارهای خرد در قشم؛ دوم، ارزیابی عملکرد نهادی بازیگران اصلی تأمین مالی خرد در این جزیره؛ و سوم، ارائة یک مدل بومی و اسلامی برای همراستا کردن عرضه و تقاضای اعتبار خرد. به این ترتیب، تحقیق حاضر تلاش دارد تصویری دقیق و کاربردی از وضعیت موجود و ظرفیتهای بالقوه ارائه دهد.
یکی از نوآوریهای اصلی پژوهش حاضر، تمرکز بر یک منطقة مشخص با ویژگیهای اقتصادی، نهادی و جغرافیایی خاص است که امکان تحلیل عمیق و زمینهمند تأمین مالی خرد را فراهم میکند. اگرچه یافتهها و پیشنهادهای ارائهشده مستقیماً متأثر از شرایط خاص جزیرة قشم هستند و قابل تعمیم مکانیکی به سایر مناطق نیستند، اما چارچوب تحلیلی، منطق سیاستگذاری و رویکرد اتخاذشده در این پژوهش میتواند بهعنوان الگویی مفهومی و اقتباسپذیر برای سایر مناطق جزیرهای و مرزی کشور مورد استفاده قرار گیرد؛ بهگونهایکه با در نظر گرفتن تفاوتهای ساختاری و نهادی هر منطقه، متناسبسازی و بازطراحی شود.
پس از این مقدمه، باقی مقاله به این شرح سازمان یافته است: در بخش اول پیشینة تحقیق در دو بعد داخلی و بینالمللی بررسی میشود؛ در بخش دوم، مبانی نظری اسلامی تأمین مالی خرد مرور میشود؛ بخش سوم به کسبوکارهای خرد در قشم؛ بخش چهارم به عملکرد نهادهای تأمین مالی خرد در قشم اختصاص دارد؛ در بخش پنجم به تبیین روششناسی میپردازیم؛ در بخش ششم، یافتهها و تحلیل SWOT در مورد عملکرد نهادهای تأمین مالی خرد ارائه میشود؛ در بخش هفتم، الگوی بومی تأمین مالی خرد در قشم بررسی میگردد؛ در نهایت، بخش هشتم نتیجهگیری و توصیههای سیاستی پژوهش را بیان میکند.
۱. پیشینة تحقیق
۱ـ۱. پیشینة بینالمللی
منبع عنوان پژوهش نتایج
South Pacific Business Development, 2022 عملیات تأمین مالی خرد SPBD در جزایر اقیانوس آرام ترکیب وامهای خرد با آموزش مالی و توانمندسازی زنان، بهویژه در مناطق روستایی جزیرهای، منجر به افزایش نرخ بازپرداخت و کاهش چشمگیر فقر شده است.
Abu Karsh, 2022 ظهور وامهای خرد در خاورمیانه ضعف چارچوبهای قانونی، نرخ بالای نکول و محدودیت دسترسی زنان و اقشار محروم، مهمترین موانع هستند و اصلاح نظام نظارت و استفاده از ابزارهای دیجیتال، از الزامات توسعۀ پایدار تأمین مالی خرد در کشورهای منطقه است.
Fonkoze, 2024 بررسی عملکرد بزرگترین مؤسسة مالی خرد در هائیتی توسعة شعب روستایی و تمرکز بر خدمات خرد برای زنان، موجب افزایش چشمگیر اشتغال و بهبود معیشت در جوامع محروم شده است
Ben Ltaifa & et al, 2018 شمول مالی در شورای همکاری خلیج فارس: وضعیت و مسیر پیش رو شکافهای معناداری در تأمین مالی بنگاههای کوچک / خرد وجود دارد و اصلاحات نظارتی، توسعة ابزارهای اعتبارسنجی و فینتک میتواند سمت عرضه را تقویت و سمت تقاضا را تحریک کند.
Organization of Islamic Cooperation, 2017 گردشگری پایدار در کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی پیوند برنامههای زیرساختی / گردشگری با اعتبار خرد و آموزش کسبوکار، مشارکت اقتصادی و تابآوری درآمدی خانوارهای جزیرهای را بهبود میدهد.
OECD, 2023 سیاستگذاری کارآفرینی ابوظبی و اکوسیستم کسبوکارهای کوچک و متوسط: پلی بهسوی زنجیرههای ارزش جهانی تنوع ابزارهای تأمین مالی و نهادهای توسعهای (صندوقها / بانک توسعهای) شکافهای سمت عرضه را کاهش میدهد.
Emirates Development Bank, 2022 گزارش عملکرد سال 2022 توسعة ابزارهای دیجیتال و تضمینهای هدفمند، هزینههای معامله را کاسته و دسترسی بنگاههای کوچک به اعتبار را افزایش داده است.
Milken Institute, 2019 فینتک در خاورمیانه و شمال آفریقا: چشمانداز سرمایهگذاری فینتک میتواند فاصلة عرضه / تقاضا در اعتبار خرد را کاهش دهد، مشروط به تنظیمگری تدریجی.
World Bank, 2024 بهبود شمول مالی در اقیانوس آرام دسترسی دیجیتال و خدمات بدون شعبه برای جزیرهها حیاتی است و بر رفتار تقاضا نیز اثر مثبت دارد.
Asian Development Bank, 2016 بهبود شمول مالی در اقیانوس آرام ترکیب تضمینهای اعتباری با بسترهای دیجیتال، ریسک نکول ادراکشده را کاهش و تقاضای مؤثر را افزایش میدهد.
Musari & Arodha, 2017 تأمین مالی خرد اسلامی، سرمایة اجتماعی و رفاه خانوار جوامع ساحلی در اندونزی انطباق فرهنگی عرضه، کیفیت تقاضا را بهبود میدهد.
Agbola & et al, 2017 آیا تأمین مالی خرد فقر را کاهش میدهد؟ شواهدی از فیلیپین کاهش فقر در گروههای هدف، مشروط به هدفمندسازی و نظارت بر مصرف اعتبار است.
2ـ1. پیشینة ملی و منطقهای ایران
منبع عنوان پژوهش نتایج
قدیری معصوم و احمدی، 1395 سازههای مؤثر بر موفقیت صندوقهای اعتبارات خرد در توانمندسازی اقتصادی زنان روستایی شهرستان فیروزکوه متغیرهای میزان تحصیلات، سازههای حمایتی، اقتصادی و آموزشی، با موفقیت صندوقهای اعتبارات خرد، رابطة مثبت و معنادار دارند. سن و تعداد افراد خانوار با موفقیت صندوقهای اعتبارات خرد رابطة منفی و معنادار دارد.
محمدی و دیگران، 1397 نقش تأمین مالی خرد بر کیفیت زندگی زنان روستایی در پروژة بینالمللی ترسیب کربن در استان خراسان جنوبی عضویت در صندوقهای تأمین مالی خرد سبب شده است زنان درآمدهای بیشتری کسب کنند
بوزرجمهری و دیگران، 1401 بررسی اثرات صندوق اعتبارات خرد بر توانمندسازی اقتصادی و رفاهی زنان روستایی (مطالعة موردی: روستاهای دهستان پیوه ژن) صندوق اعتبارات خرد بر بعد اقتصادی و رفاهی زنان روستایی عضو تأثیر داشته است.
کیانی و قنبری، 1401 شناسایی و تحلیل نقش صندوقهای اعتباری خرد در پیشرفت و آبادانی روستاها (مطالعة موردی: شهرستان رزن و فامنین) رابطة مثبت و معنیداری بین ابعاد اجتماعی، مشارکت، اقتصادی، بهرهوری، اشتغال، آموزشی و فرهنگی با ایجاد صندوق اعتبارات خرد وجود دارد.
بنیاد علوی، 1401 عملکرد طرحهای تأمین مالی خرد در جزایر لارک و هنگام ترکیب سرمایهگذاری زیربنایی (مانند احداث اسکله، برقرسانی و بوستانها) با اعطای وامهای خرد (150 میلیون تومان با نرخ ترجیحی ۴ درصد) منجر به افزایش تابآوری اقتصادی، ایجاد مشاغل پایدار و کاهش مهاجرت روستاییان شده است.
زروکی و همکاران، 1402 اثر تأمین مالی خرد بر احتمال خروج خانوارها از فقر شهری و روستایی خانوارهایی که از خدمات مالی خرد بهرهمند شدهاند، در مقایسه با خانوارهای فاقد این خدمات، احتمال کمتری برای فقر دارند و اثر مثبت آن در مناطق شهری بیش از مناطق روستایی بوده است.
امیری، قلیچ و کرمی، 1402 آسیبشناسی پیادهسازی بانکداری پیوندی در ایران؛ با استفاده از تحلیل عاملی SWOT راهبرد تهاجمی مبتنیبر اتصال مؤسسات خردمالی با دانشگاه / نهادهای محلی و استفاده از گروههای خودیار میتواند کارایی سمت عرضه و کیفیت تقاضا را ارتقا دهد.
حیدری قشلاقی و دیگران، 1402 طراحی مدل تأمین مالی خرد در پایداری کسبوکارهای نوپای کارآفرینانه در ایران (مطالعة موردی: بانک صادرات ایران) انعطافپذیری عرضه و ابزارهای ارزیابی ریسک دادهمحور، تقاضای پایدار را افزایش میدهد.
کمیتة امداد امام خمینی؟رح؟، 1402 سالنامة آماری 1402 تمرکز بر ارزیابی میدانی و پشتیبانی پس از اعطای وام، پایداری مشاغل خرد را افزایش میدهد.
سازمان منطقة آزاد قشم، 1402 حمایت از کارآفرینی و کسبوکارهای محلی در قشم پیوند تأمین مالی خرد با آموزش مهارتی و دسترسی به بازار، شکاف عرضه / تقاضا را در بافت جزیرهای کاهش میدهد.
بنیاد برکت، 1402 حمایت از کارآفرینان و کسبوکارهای خرد نهاد واسط حرفهای برای تطبیق عرضه با نیاز واقعی تقاضاکنندگان حیاتی است.
شکافهای پژوهشی
با وجود پژوهشهای متعددی در حوزة تأمین مالی خرد و توسعة کسبوکارهای خرد، بررسی همزمان این دو حوزه در بسترهایی با ویژگیهای نهادی و فضایی خاص کمتر مورد توجه بوده است. جزیرة قشم از این جهت واجد اهمیت پژوهشی است که بهطور همزمان دارای ویژگیهای ذیل است:
1. جزیره و منطقة آزاد تجاری (ترکیبی نادر در ایران)؛
2. همزیستی اقتصاد غیررسمی خرد با سیاستهای رسمی منطقة آزاد؛
3. تمرکز بالای نهادهای متعدد تأمین مالی خرد در یک قلمرو محدود؛
4. اقتصاد معیشتی وابسته به دریا (شیلات، گردشگری، صنایع دستی)؛
5. اتصال مستقیم به بازارهای فرامرزی (عمان، امارات).
این ترکیب در اغلب مطالعات پیشین وجود نداشته است. در چنین بستری، سازوکارهای متعارف تأمین مالی خرد که عمدتاً برای مناطق روستایی یا سرزمینهای پیوسته طراحی شدهاند، با چالشها و کارکردهای متفاوتی مواجه میشوند. ازاینرو نوآوری پژوهش حاضر در آن است که نشان میدهد چگونه ویژگیهای نهادی و فضایی خاص قشم، منطق عملکرد نهادهای تأمین مالی خرد و تعامل آنها با کسبوکارهای خرد را دگرگون میکند. این مطالعه با مقایسه این وضعیت با تجربههای بینالمللی در مناطق جزیرهای مشابه، تلاش دارد شکافی را پر کند که در آن، نقش «بافت مکانی ـ نهادی خاص» در اثربخشی سیاستهای تأمین مالی خرد کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
۲. مبانی نظری و مدل مفهومی
۱ـ۲. چیستی تأمین مالی خرد اسلامی
۱ـ۱ـ۲. تأمین مالی خرد اسلامی
تأمین مالی خرد عبارت است از: ارائة اعتبار ـ در یک فرآیند ساده و منعطف ـ به فقرا و قشر متوسط فعال اقتصادی، کارآفرینان خرد و کسبوکارهای خرد و کوچک با هدف توانمندسازی از طریق تأمین مالی فعالیتهای درآمدزا و خوداشتغالی به همراه تلاش برای تجهیز منابع خرد (جمعآوری پساندازهای خرد جامعة هدف) و ارائة بیمههای خرد به ایشان و در برخی موارد کمک به توزیع و بازاریابی محصول مشتریان. تفاوت ماهوی آن با تأمین مالی خرد اسلامی در این است که اهداف، اصول، مبانی، ابزارها و نهادهای تأمین مالی خرد اسلامی، همه در چارچوب تعالیم اقتصادی اسلام طراحی شدهاند (شهیدینسب، ۱۳۹۵).
۲ـ۲. مبانی تأمین مالی خرد اسلامی
1ـ۲ـ2. اصول خاص تأمین مالی خرد اسلامی
در ادامه به بررسی چند روایتی که بیشترین قرابت را با مفهوم تأمین مالی خرد دارند میپردازیم.
امام صادق؟ع؟ فرمود: زندگانى يكى از اصحاب حضرت رسول؟ص؟ بسيار سخت شد، همسرش گفت: اى كاش نزد رسول خدا؟ص؟ مىرفتى و از او درخواست كمك مىنمودى. آن مرد خدمت رسول خدا؟ص؟ آمد، و چون پيامبر او را ديد فرمود: هركه از ما طلب كند ما به او عطا مىكنيم، و هركه بىنيازى جويد خدايش بىنياز كند. مرد با خود گفت: مقصودش غير از من نيست، بهسوى همسرش آمد و جريان را برايش گفت. زن گفت: رسول خدا؟ص؟ هم بشر است، بايد وضع خود را به او مىگفتى. مرد نزد رسول خدا؟ص؟ آمد و چون حضرت او را ديد فرمود: هركه از ما طلب نمايد به او عطا كنيم و هركه بىنيازى بجويد خداوند بىنيازش كند. تا سه مرتبه آن مرد اين كار را تكرار كرد؛ سپس رفت و كلنگى را عاريه گرفت و به بالاى كوه رفت و با آن مقدارى هيزم جمع كرد، و آن را آورده و به نصف مدّ (نيم چارك) آرد فروخت، و آن را به خانه برد و بخوردند، فردا هم رفت و از آن كوه بالا رفته و بيشتر از آن هيزم آورد و فروخت، و همواره كار مىكرد و مىاندوخت تا خودش كلنگى خريد، باز هم اندوخت تا اينكه دو شتر و يك غلام خريد؛ سپس ادامه داد تا ثروتمند و بىنياز شد؛ سپس خدمت پيغمبر؟ص؟ رسيد و گزارش داد كه چگونه براى طلب حاجت آمد و از پيغمبر چه شنيد. پيامبر؟ص؟ فرمود: من كه گفتم هركه از ما طلب كند ما عطايش كنيم، و هركه بىنيازى جويد خدايش بىنياز كند (طبرسی، ۱۳۷۹، باب ۳، فصل ۲۶، ص۳۸۳).
توضیح: روایات فوق دربردارندة نکات جالبی پیرامون تأمین مالی خرد است. فرد درخواستکننده بهمنظور تأمین نیازهای مصرفیاش به رسول الله؟ص؟ مراجعه مینماید. گرچه رسول الله؟ص؟ میتواند به وی پرداختی نقدی داشته باشد تا وی نیاز مصرفیاش را پوشش دهد، ولی بهصورت غیرمستقیم، با توصیة فرد به بینیازی جستن و طلب روزی از خدا، فرد را تشویق به کسبوکاری خرد ـ قاعدتاً با توجه به شرایط فرد ـ مینماید. فرد سائل با این انگیزه اقدام به راهاندازی کسبوکاری خرد مینماید. وی که در ابتدا حتی از ابزار کار هم بیبهره است، اقدام به عاریه گرفتن ابزار کار نموده و بهتدریج بخشی از درآمدش را صرف مخارج مصرفی و بخشی را برای تهیة ابزار کار ـ مخارج سرمایهای ـ مینماید. وی از این طریق خود و خانوادهاش را از فقر میرهاند (هدف فقرزدایی در تأمین مالی خرد محقق میشود). فرد سائل این کسبوکار خرد را ادامه میدهد و تدریجاً با گسترش دامنة فعالیت اقتصادی، ثروتمند شده و بینیاز میگردد و علاوه بر این برای دیگران نیز اشتغال ایجاد میکند.
بنابراین هدف اشتغالزایی و نیز رشد و توسعة اقتصادی نیز که از اهداف مصرح تأمین مالی خرد است، محقق میشود.
انسبنمالک روایت کرده است: مردی از انصار به نزد پیامبر؟ص؟ آمد و از ایشان طلب چیزی کرد. پیامبر؟ص؟ پرسید: آیا هیچ چیز در خانه نداری؟ او پاسخ داد: آری تکه پارچهای که بخشی از آن را میپوشم و بخشی از آن را روی زمین پهن میکنیم و یک کاسه چوبی که از آن آب میخوریم.
ایشان فرمودند: آنها را به نزد من بیاور. آن مرد این وسایل را به نزد پیامبر؟ص؟ آورد و ایشان آنها را در دستش گرفت و پرسید: چه کسی این وسایل را میخرد؟ یک مرد گفت: من آنها را به یک درهم میخرم. پیامبر؟ص؟ چندین بار فرمودند چه کسی بیشتر از یک درهم پیشنهاد میدهد؟ یک مرد گفت: من آنها را به دو درهم میخرم. پیامبر؟ص؟ آن وسایل را به مرد پیشنهاددهنده داد و دو درهم را گرفت و آن را به مرد انصاری داد و فرمود: با یکی از دو درهم غذا بخر و به خانوادهات بده و با یک درهم دیگر یک تبر بخر و برای من بیاور. انصاری رفت و تبر را آورد و به پیامبر داد. نبی خدا؟ص؟ با دست خود برای آن دسته درست کرد و فرمود: برو هیزم جمع کن و بفروش و اجازه نده تا تو را تا زمانی طولانی ببینم.
مرد رفت و هیزم جمع کرد و فروخت. وقتی او ده درهم بهدست آورد، به نزد پیامبر؟ص؟ آمد و با بخشی از آن لباس و با بخشی غذا خرید؛ سپس رسول خدا؟ص؟ فرمود: این برای تو از گدایی که در روز قیامت به شکل لکهای بر چهرهات مشاهده میشود، بهتر است (سجستانی، ۲۰۰۹، کتاب الزکاة، ح1641).
رسول الله؟ص؟ فرمود: «اينكه يكى از شما ريسمان خويش برگيرد و به كوه رود و هيزم فراهم آرد و بفروشد و بخورد و صدقه دهد براى وى بهتر است كه از مردم بخواهد» (پاینده، ۱۳۸۲، ص۶۲۲).
توضیح: از این حدیث سه مطلب برداشت میشود:
اولاً تشویق به کار و تلاش بهجای درخواست از دیگران؛
ثانیاً توصیه با هدف فقرزدایی(طراحی استراتژی فقرزدایی)؛
ثالثاً تشویق به کسبوکار خرد.
۲ـ۲ـ۲. اصول عام تأمین مالی خرد اسلامی
1ـ2ـ2ـ2. اصول سلبی تأمین مالی خرد اسلامی
الف) ممنوعیت ربا
امام رضا؟ع؟ فرمود: «و اما حرام بودن رباى نسيه بدان سبب است كه عمل نيك را تباه مىكند و اموال را تلف مىنمايد و مردم را به سوداندوزى تشويق مىكند و از قرض دادن باز مى دارد؛ درحالىكه قرض دادن كارى است نيكو، و نيز فساد و ستم و نابودى اموال را در پى دارد» (شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵۶۶، ح۴۹۳۴).
ب) حرمت کنز (راکد گذاشتن مال)
... و کسانی که طلا و نقره را گنجینه (و ذخیره و پنهان) میسازند، و در راه خدا انفاق نمیکنند، به مجازات دردناکی بشارت ده! (توبه: ۳۴)
امام صادق؟ع؟ فرمود: «جز آن نيست كه خداوند اين ثروتهاى بيشين را به شما عطا فرموده تا آن را هرگونه خدا خواهد، صرف كنيد، نه آنكه آن را انباشته نماييد» (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۳۲، ح۵).
ج) کراهت ابراز نیاز
پيامبر خدا؟ص؟ فرمود: «هيچكس درِ خواهش را براى زيادهجويى نگشود، مگر آنكه خداوند به سبب آن، كاستىاش را افزود» (ابنحنبل، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۴۳۴، ح۹۶۳۰).
پيامبر خدا؟ص؟ فرمود: «به آنكه جان محمد در دست اوست، سه چيزند كه رواست تا بدانها سوگند ياد كنم:... هيچ بندهاى درِ خواهش را بر خويش نگشايد، مگر آنكه خداوند درِ فقر را بر او باز كند» (ابنحنبل، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۴۱۰، ح۱۶۷۴).
2ـ2ـ2ـ2. اصول ایجابی تأمین مالی خرد اسلامی
الف) تکافل
امام على؟ع؟ فرمود: هركس خداوند به او مالى دهد، بايد آن را به خويشاوندان برساند، مهمانىهاى نيكو دهد، اسير و گرفتار را از بند برهاند، تنگدست و وامدار را بهره بخشد، به اميد پاداش، خويشتن را بر [اداى] حقوق و [تحمل] بلاهاى سخت صبور سازد كه هر آينه دستيابى به اين ويژگىها، بهرهور شدن از كرامتهاى دنيايى و فضيلتهاى آخرتى است، اگر خداى خواهد! (سید رضی، ۱۴۰۳ق، خطبة ۱۴۲).
امام على؟ع؟ فرمود: «بهترين مال آن است كه ياريگر نيكىها باشد» (تمیمی آمدی، ۱۳۶۶، ح۴۹۹۳).
ب) عدالت
امام باقر؟ع؟ فرمود: «چه گشايش آفرين است عدالت! مردم آنگاه كه در ميانشان عدل رعايت گردد، توانگر مىشوند و آسمان روزىاش را فرو مىفرستد و زمين بركتش را به رخصت پروردگار برون مىدهد» (شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵۳، ح۱۶۷۷).
الكافى از حمادبنعيسى از يكى از شيعيان از امام كاظم؟ع؟: همانا خداوند هيچ دستهاى از اموال را رها نكرده، مگر اينكه آن را تقسيم فرموده و حق هر صاحب حق را عطا كرده، خواص و عوام و فقيران و بينوايان و هر دسته از مردم را ـ سپس امام؟ع؟ فرمود: ـ اگر در ميان مردم عدالت رعايت مىشد، هر آينه بىنياز مىگشتند ـ سپس فرمود: ـ همانا عدل از عسل شيرينتر است و به عدل نمىگرايد جز كسى كه آن را نيكو مىشمارد (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۴۲، ح۴).
ج) تعاون
«بر نيكى و تقوا همكارى كنيد» (مائده: ۲).
پيامبر خدا؟ع؟ فرمود: «مسلمان برادر مسلمان است و از نيكى به او خوددارى نمىكند» (سیوطی، ۱۴۱۴ق، ج۸، ص۶۴۴).
پيامبر خدا؟ص؟ فرمود: مادام كه مردمى امر به معروف و نهى از منكر كنند و بر نيكى و تقوا همكارى ورزند، همواره در خيرند؛ و هرگاه چنين نكنند، بركتها از ايشان سلب گردد و برخىشان بر برخى ديگر مسلط گردند و در زمين و آسمان ياورى نيابند (طوسی، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۱۸۱، ح۳۷۳).
امام على؟ع؟ فرمود: «همراهى كردن با برادر ايمانى، روزى را مى افزايد» (شیخ صدوق، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۵۰۴، ح۲).
3ـ۲ـ2. نظرات اقتصادپژوهان اسلامی
در ادامه به نظرات اقتصادپژوهان اسلامی پیرامون مبانی تأمین مالی خرد میپردازیم.
جدول 1ـ2. مبانی تأمین مالی خرد اسلامی از دیدگاه اقتصاددانان مسلمان
اقتصاددان مبانی تأمین مالی خرد اسلامی
Ahmad khan, 2008 ممنوعیت ربا
Zubeir Mughal, 2011 ممنوعیت ربا، ممنوعیت غرر، حمایت از فقرا، تأمین مالی مبتنیبر دارایی، تسهیم ریسک، تأمین مالی فعالیتهای حلال مطابق با شریعت و بیمة خرد اسلامی
Siddiqi, 2004 ممنوعیت ربا، غرر و تکافل خرد
El-komi and Croson, 2013 ممنوعیت ربا، ممنوعیت غرر، تسهیم ریسک
Shikoh and khan, 2012 ممنوعیت ربا، ممنوعیت غرر و ممنوعیت تأمین مالی فعالیتهای حرام، فقرزدایی
Abdul mannan, 2007 فقرزدایی
Khaleequzzaman, 2007 اعتماد و تعاون، عدل، احسان، تکافل، زکات و انفاق
Abdul Manap, 2014 ممنوعیت ربا، حمایت از فقرا بهعنوان یک وظیفه، تأمین مالی مبتنیبر دارایی، تسهیم ریسک، احترام به قراردادها، تأمین مالی فعالیتهای حلال، تکافل خرد
منبع: یافتههای تحقیق
پیش از تبیین مبانی اسلامی تأمین مالی خرد، لازم است به این پرسش اساسی پاسخ داده شود که آیا در اقتصاد اسلامی، مبانی تأمین مالی خرد و کلان با یکدیگر تفاوت دارند یا خیر؟ در پاسخ باید گفت که در سطح مبانی بعیده، یعنی اصول ارزشی و هنجاری مانند عدالت، نفی ربا و مشروعیت فعالیت اقتصادی، میان تأمین مالی خرد و کلان تفاوتی وجود ندارد. بااینحال، در سطح مبانی قریبه، یعنی سازوکارهای عملیاتی، نهادی و کارکردی، تأمین مالی خرد به دلیل مقیاس کوچک، ماهیت معیشتی و آسیبپذیری ذینفعان، دارای اقتضائات متمایزی است. ازاینرو میتوان از مبانی قریبة خاص تأمین مالی خرد سخن گفت، بیآنکه اصول بنیادین اقتصاد اسلامی دچار تغییر شود.
همچنان که مرور شد بهصورت خلاصه وجه مشترک مبانی تأمین مالی خرد اسلامی شامل موارد ذیل است.
جدول 2ـ2: مبانی بعیده و قریبة تأمین مالی خرد
مبانی بعیدة سلبی مبانی بعیدة ایجابی مبانی قریبه
ممنوعیت ربا تعاون تسهیم ریسک
ممنوعیت غرر عدالت تکافل خرد
عدم سرمایهگذاری در مکاسب محرمه کفالت تأمین مالی فعالیتهای حلال
زکات و انفاق تأمین مالی مبتنیبر دارایی واقعی
منبع: یافتههای تحقیق
مبانی بعیدة سلبی و ایجابی، چارچوب ارزشی مشترک تأمین مالی اسلامی در سطوح خرد و کلان را شکل میدهند؛ درحالیکه مبانی قریبه ناظر بر اقتضائات اجرایی تأمین مالی خرد هستند و بر کاهش ریسک، حمایت اجتماعی و پیوند تأمین مالی با فعالیتهای واقعی و معیشتی تأکید دارند.
۳. کسبوکارهای خرد در جزیرة قشم
1ـ3. تعیین کسبوکارهای مزیتدار جزیرة قشم
شناسایی و اولویتبندی کسبوکارهای مزیتدار در یک منطقه، یکی از ابزارهای کلیدی در برنامهریزی توسعة اقتصادی محلی بهشمار میرود. این فرایند بر اساس ارزیابی منابع طبیعی، ظرفیتهای انسانی، موقعیت جغرافیایی و وضعیت بازار انجام میشود (Porter, 1998). شهرستان قشم به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک در تنگة هرمز، برخورداری از تنوع زیستی و اکوسیستم منحصربهفرد دریایی و همچنین ظرفیتهای گردشگری، فرصتهای متعددی برای توسعة کسبوکار دارد (Sarvar & Khaliji Oskouei, 2014). تحلیل مزیتهای نسبی کسبوکارهای خرد قشم میتواند مسیر روشنی برای سرمایهگذاری و سیاستگذاری اقتصادی فراهم آورد.
1ـ۱ـ3. روششناسی شناسایی مزیتها
برای تعیین کسبوکارهای مزیتدار شهرستان قشم، از ترکیب دادههای ثانویه (آمار رسمی و گزارشهای سازمان منطقة آزاد) و دادههای اولیه (مصاحبههای عمیق با کارآفرینان محلی، تسهیلگران نهادهای تأمین مالی خرد و مسئولان دولتی) استفاده شده است؛ سپس نتایج با استفاده از ماتریس ارزیابی عوامل داخلی و خارجی (SWOT) و روش امتیازدهی وزنی تحلیل گردید. این روش، همزمان هم پتانسیلهای بازار و هم محدودیتهای زیرساختی را لحاظ کرده و اولویتبندی را واقعبینانهتر کرده است.
2ـ۱ـ3. نتایج: رستههای دارای مزیت نسبی
نتایج تحلیل نشان داد که کسبوکارهای ذیل در شهرستان قشم از مزیت نسبی برخوردارند.
الف) شیلات و آبزیپروری
قشم دارای پهنههای آبی مناسب و تجربة موفق پرورش گونههای اقتصادی نظیر هامور، سرخو و سوکلا در قالب پرورش ماهی در قفس است. بازار داخلی و صادراتی (به کویت و عمان) نیز برای این محصولات وجود دارد (Tasnim News, 2021). حوزة پرورش میگو از دهة ۱۳۷۰ در قشم فعال بوده و با توجه به امکان صادرات و ارزش افزودة بالا، از مزیتهای مهم منطقه محسوب میشود (IRNA, 2023). صیادی سنتی و صنعتی نیز همچنان یکی از منابع اصلی درآمد خانوارهای بومی بوده و ظرفیت توسعة فناوریهای نوین صید و فراوری دارد.
مزیتها:
• منابع غنی دریایی و پهنههای آبی مناسب برای پرورش ماهی و میگو.
• بازارهای صادراتی فعال (کویت، عمان، امارات).
• وجود دانش محلی در صیادی و پرورش آبزیان.
ماتریس SWOT ـ شیلات و آبزیپروری
نقاط قوت (S) نقاط ضعف (W)
دسترسی به پهنههای دریایی مناسب محدودیت تجهیزات مدرن پرورش
تجربة بومی در صیادی کمبود صنایع فراوری پیشرفته
مشکلات تأمین خوراک آبزیان
فرصتها (O) تهدیدها (T)
توسعة فناوری پرورش در قفس نوسانات قیمت جهانی آبزیان
حمایت دولت و نهادهای مالی
بازار صادراتی آماده تغییرات اقلیمی و آلودگی دریایی
منبع: یافتههای تحقیق
ب) صنایع غذایی و تبدیلی
فراوری محصولات شیلاتی: تولید فیلة ماهی، کنسرو و محصولات نیمهآمادة دریایی، هم ارزش افزودة بالا دارد و هم اشتغالزایی محلی ایجاد میکند.
تولید محصولات بومی مانند نانهای محلی، خیارشور و ترشیجات: این محصولات ضمن حفظ هویت محلی، بازار گردشگران را هدف قرار میدهد.
مزیتها:
• وجود مواد اولیة محلی (شیلات و محصولات کشاورزی خاص).
• بازار گردشگران و صادرات منطقهای.
• ظرفیت بالای ارزش افزوده.
ماتریس SWOT ـ صنایع غذایی
نقاط قوت (S) نقاط ضعف (W)
تنوع مواد اولیه ضعف برندینگ و بازاریابی
مهارتهای محلی در فراوری محدودیت سردخانه و انبارداری
فرصتها (O) تهدیدها (T)
رشد گردشگری بومی رقابت محصولات مشابه وارداتی
حمایت از مشاغل خانگی نوسانات قیمت نهادهها
منبع: یافتههای تحقیق
ج) گردشگری و خدمات
ظرفیت بالای گردشگری طبیعی (ژئوپارک قشم، جنگلهای حرا، درة ستارگان)، تقاضای بالایی برای اقامتگاههای بومی ایجاد کرده است (UNWTO, 2021). علاقة گردشگران به تجربة غذاهای محلی، این حوزه را به یک فرصت اقتصادی سودآور تبدیل کرده است. توسعة زیرساختهای خدماتی در قالب مجتمعهای خدماتی ـ رفاهی و حملونقل دریایی برای گردشگران و فعالان اقتصادی ضروری است.
مزیتها:
• جاذبههای طبیعی (ژئوپارک جهانی قشم، جنگلهای حرا، درة ستارگان).
• فرهنگ و سبک زندگی بومی جذاب.
• دسترسی آسان برای گردشگران داخلی و خارجی.
ماتریس SWOT ـ گردشگری
نقاط قوت (S) نقاط ضعف (W)
تنوع جاذبههای گردشگری ضعف زیرساخت اقامتی ارزان
فرهنگ بومی غنی نبود تبلیغات مؤثر
فرصتها (O) تهدیدها (T)
توسعة بومگردی رقابت مناطق گردشگری دیگر
افزایش تقاضای داخلی بحرانهای زیستمحیطی
منبع: یافتههای تحقیق
د) صنایع دستی
صنایع خوسدوزی و گلابتوندوزی ریشة فرهنگی عمیقی دارند و در بازارهای گردشگری و حتی صادراتی قابل عرضهاند. تولید عروسکهای بومی و مصنوعات صدفی نیز با هویت فرهنگی و جذابیت خاص خود میتوانند برند محلی قوی ایجاد کنند (بنیاد علوی، ۱۴۰۱).
مزیتها:
• ریشة فرهنگی و اصالت تولیدات (خوسدوزی، گلابتوندوزی).
• جذابیت برای گردشگران داخلی و خارجی.
• امکان ایجاد مشاغل خانگی.
ماتریس SWOT ـ صنایع دستی
نقاط قوت (S) نقاط ضعف (W)
مهارت بومی زنان محلی ضعف بازاریابی و فروش اینترنتی
محصولات خاص و متمایز کمبود سرمایة اولیة تولید
فرصتها (O) تهدیدها (T)
رشد بازار هدایا و سوغات رقابت محصولات مشابه از خارج کشور
امکان صادرات به بازار منطقه ناپایداری تقاضای گردشگری
منبع: یافتههای تحقیق
هـ) کشاورزی خاص و نوآورانه
کشت گیاهان دارویی و آلوئهورا سازگار با اقلیم خشک جزیره و دارای بازار روبه رشد (بهویژه در صنایع بهداشتی و آرایشی) است. پرورش قارچ دکمهای نیز به دلیل نیاز اندک به زمین و آب، گزینة مناسبی برای مشاغل خانگی است.
مزیتها:
• سازگاری با اقلیم خشک و کمآب.
• تقاضای روبه رشد صنایع آرایشی و دارویی.
• امکان تولید در مقیاس کوچک.
ماتریس SWOT ـ کشاورزی خاص
نقاط قوت (S) نقاط ضعف (W)
نیاز آبی اندک دانش فنی محدود در کشت صنعتی
قابلیت توسعة صنایع جانبی مشکلات بازاریابی فراسرزمینی
فرصتها (O) تهدیدها (T)
رشد صنایع آرایشی و دارویی واردات محصولات مشابه ارزان
حمایت سیاستهای کشاورزی نوین تغییرات اقلیمی و خاکی
منبع: یافتههای تحقیق
۳ـ۱ـ۳. تحلیل راهبردی SWOT کسبوکارهای مزیتدار شهرستان قشم
در ادبیات برنامهریزی راهبردی، تحلیل SWOT صرفاً ابزاری برای فهرست کردن عوامل داخلی و خارجی نیست، بلکه چارچوبی تحلیلی برای استخراج راهبردهای عملیاتی از تعامل میان این عوامل محسوب میشود (Gürel & Tat, 2017). بر همین اساس، تحلیل حاضر با عبور از سطح توصیفی، به بررسی روابط متقابل نقاط قوت، ضعف، فرصتها و تهدیدها در کسبوکارهای مزیتدار شهرستان قشم میپردازد تا مسیرهای واقعبینانة توسعة اقتصادی مشخص شود.
الف) منطق تحلیلی SWOT در بستر جزیرهای قشم
ویژگیهای ساختاری مناطق جزیرهای، از جمله محدودیت منابع، وابستگی به بازارهای بیرونی و آسیبپذیری زیستمحیطی، سبب میشود که تحلیل SWOT در این مناطق ماهیتی راهبردیتر پیدا کند. در قشم، همزمان با وجود نقاط قوت قابل توجه (منابع دریایی، موقعیت منطقة آزاد، سرمایة اجتماعی بومی)، ضعفهایی نظیر محدودیت زیرساختی و شکنندگی بازار نیز مشاهده میشود؛ ازاینرو تحلیل راهبردی باید بهگونهای انجام شود که هم ظرفیت توسعه و هم ضرورت مدیریت ریسک را در نظر بگیرد.
ب) تحلیل راهبردهای تهاجمی (SO): توسعة مبتنیبر مزیتهای بومی
تعامل نقاط قوت با فرصتهای محیطی نشان میدهد که مسیر اصلی توسعة کسبوکارهای قشم، راهبردهای تهاجمی مبتنیبر مزیتهای بومی است. در حوزة شیلات و آبزیپروری، همزمانی منابع دریایی غنی و بازارهای صادراتی منطقهای، امکان توسعة فعالیتهایی با ارزش افزودة بالاتر را فراهم میکند. این بدان معناست که تمرکز صرف بر صید سنتی، جای خود را به پرورش هدفمند و فراوری میدهد.
در بخش گردشگری، تنوع جاذبههای طبیعی و فرهنگی قشم در کنار رشد تقاضای گردشگری تجربهمحور، امکان توسعة کسبوکارهای خرد خدماتی و بومگردی را فراهم میسازد. این راهبردها نشان میدهد که سیاستهای حمایتی و تأمین مالی خرد، در صورتی اثربخش خواهند بود که بر تقویت زنجیرة ارزش محلی و پیوند تولید با بازار متمرکز شوند، نه صرفاً بر افزایش تعداد واحدهای اقتصادی.
ج) تحلیل راهبردهای بازنگرانه (WO): اصلاح ضعفها از مسیر فرصتها
تحلیل تعامل ضعفها و فرصتها نشان میدهد که بسیاری از محدودیتهای کسبوکارهای قشم، ماهیتی نهادی و مهارتی دارند، نه ساختاری غیر قابل تغییر. ضعف در بازاریابی، بستهبندی و برندینگ، درصورتیکه با فرصتهایی مانند رشد تجارت الکترونیک، گردشگری داخلی و حمایت نهادی همراه شود، قابل جبران است.
در این چارچوب، راهبردهای WO بر توانمندسازی نرم (آموزش، مشاوره، شبکهسازی) تأکید دارند. بهعنوانمثال، صنایع دستی قشم علیرغم اصالت و کیفیت، به دلیل ضعف در دسترسی به بازار، از مزیت اقتصادی کامل برخوردار نیستند. بهرهگیری از فرصتهای فروش آنلاین و بازار گردشگری میتواند این ضعف را کاهش دهد. این تحلیل نشان میدهد که نقش نهادهای تأمین مالی خرد باید فراتر از اعطای تسهیلات و شامل هدایت هوشمند منابع باشد.
د) تحلیل راهبردهای محافظهکارانه (ST): تابآوری در برابر تهدیدها
تهدیدهایی نظیر نوسانات بازار، رقابت وارداتی و آسیبهای زیستمحیطی، واقعیتهای اجتنابناپذیر اقتصاد قشم هستند. تحلیل SWOT نشان میدهد که استفاده از نقاط قوت محلی میتواند نقش ضربهگیر در برابر این تهدیدها ایفا کند.
برای نمونه، اتکای صنایع دستی به هویت فرهنگی و تمایز بومی، امکان رقابت قیمتی را به رقابت کیفی تبدیل میکند. در حوزة گردشگری نیز تنوع فعالیتها (طبیعتگردی، فرهنگی، خوراک محلی) موجب کاهش وابستگی به یک محصول خاص میشود. این راهبردها بر مفهوم تابآوری اقتصادی تأکید دارند و نشان میدهند که توسعة پایدار در قشم نیازمند تنوعبخشی هوشمند است.
هـ) تحلیل راهبردهای تدافعی (WT): مدیریت ریسک و جلوگیری از شکست اقتصادی
در شرایطی که ضعفهای داخلی با تهدیدهای بیرونی همزمان شوند، راهبردهای تدافعی اهمیت مییابند. در قشم، محدودیت زیرساختی در کنار نوسانات تقاضا، ایجاب میکند که از سرمایهگذاریهای پرریسک و تکمحصولی پرهیز شود.
راهبردهای WT بر توسعة کسبوکارهای خرد کمسرمایه، متنوعسازی معیشت خانوارها و تقویت فعالیتهای مکمل تأکید دارند. در این سطح، تأمین مالی خرد نقش حفاظتی پیدا میکند و بهجای رشد شتابزده، بر حفظ پایداری اقتصادی تمرکز میکند.
جمعبندی تحلیلی
تحلیل راهبردی SWOT نشان میدهد که توسعة اقتصادی قشم نه از مسیر حذف ریسکها، بلکه از طریق مدیریت هوشمند تعامل میان مزیتها و محدودیتها امکانپذیر است. اولویت راهبردی منطقه باید بر راهبردهای SO و WO متمرکز باشد؛ درحالیکه راهبردهای ST و WT نقش مکمل برای حفظ تابآوری و پایداری ایفا میکنند. این تحلیل چارچوبی کاربردی برای سیاستگذاری نهادهای تأمین مالی خرد و برنامهریزی توسعة محلی در شهرستان قشم فراهم میآورد.
جدول نهایی استخراج راهبردهای SWOT
نوع راهبرد جهتگیری راهبردی
SO توسعة شیلات فراوریشده، بومگردی، صنایع دستی صادراتمحور
WO توانمندسازی بازاریابی، آموزش برندینگ، هدایت تسهیلات هدفمند
ST تنوعبخشی محصولات، تقویت هویت بومی، مدیریت منابع طبیعی
WT تمرکز بر مشاغل خرد کمریسک، تنوع معیشت، پرهیز از سرمایهگذاری پرهزینه
منبع: یافتههای تحقیق
۴. نهادهای تأمین مالی خرد در جزیرة قشم
۱ـ۴. بنیاد برکت
بنیاد برکت در 20 آذر ماه سال 1386 تأسيس شد تا بهعنوان مجموعهای برای توانمندسازی اقتصادی و اجتماعي، در مناطق محروم و کمتر توسعهيافته فعاليت نمايد.
بنیاد برکت مأموریتهای ذیل را در چارچوب اساسنامه و تکالیف ابلاغی به انجام میرساند:
1. مشارکت در توانمندسازی اقتصادی، توسعة کارآفرینی و اشتغالزایی؛
2. کمک به آبادانی و توسعة فضاهای آموزشی و فرهنگی ـ مذهبی؛
3. کمک به ارتقای سطح سلامت و توسعة فضاهای بهداشتی و درمانی؛
4. ارائة خدمات حمایتی، بیمهای و مالی به محرومین.
1ـ۱ـ4. الگوهای توانمندسازی بنیاد برکت
الف) الگوی توانمندسازی اقتصادی بنگاهمحور
الگوی فعاليت در طرحهای اقتصادی بنگاهمحور، مشارکت حداکثر 49 درصدی بنياد برکت و حداقل 51 درصدی کارآفرين بومی است.
اينگونه مشارکت در اجرای طرحهای کوچک و متوسط، با استفاده از مدلهای مالية خُرد انجام میشود. از مزيتهای فراوان اين شيوة مشارکت بنياد، ميتوان به ايجاد فرصتهای شغلی محلی و در نهايت جلوگيری از مهاجرت نيروهای بومی از مناطق محروم و كمتر توسعهيافته اشاره کرد.
ب) الگوی حمایتی برای کسبوکار خانوادگی و احیای کارگاههای تولیدی
در این الگو، بهمنظور سرمایهگذاری و حمایت از کسبوکارهای خانوادگی و کارگاههای تولیدی از قالبهای مشارکت مدنی و عقود مبادلهای استفاده میشود.
در این الگو، با شناسایی طرحهای واجد شرایط در مناطق هدف، نسبت به احیا و حمایت از کسبوکارهای کوچک و متوسط در حوزة صنعت و معدن، با استفاده از منابع بانکی اقدام میشود. ویژگیهای این الگو عبارت است از:
1. حمایت از کارآفرینان با تأمین منابع مالی مورد نیاز از طریق اعطای تسهیلات ارزان قیمت؛
2. تقبل بخشی از هزینههای مالی تسهیلات توسط بنیاد بهمنظور ترغیب کارآفرینان به سرمایهگذاری در مناطق محروم؛
3. حفظ، افزایش و پایداری اشتغال و تولید واحدهای تولیدی.
ج) الگوی توانمندسازی اقتصادی اجتماعمحور
با بررسی سازمانهای غيردولتی برتر جهان در حوزة توانافزایی و فقرزدايي، ارزيابی و ارتباط مؤثر با سازمانهای مردمنهاد و همکاری با دانشگاهها و مراکز علمی مطرح، آییننامهها و الگوهای جديد توانمندسازی اقتصادی اجتماعمحور شامل «آفتاب» (آييننامة فقرزدايی و توانافزايی برکت)، «آسمان» (آييننامة سرمايهگذاری مردمی و اشتغال نيروی انساني)، «مهتاب» (مدل هادی تلاش اقتصادی برکت) و «سحاب» (سرمايهگذاری حمايتی اشتغالزایی برکت) در سالهای اخیر تدوین و در دستور کار بنیاد برکت قرار گرفتهاند.
در این الگو، ضمن حضور تسهیلگران و مجریان در مناطق روستایی هدف و احصای ظرفیتها و مزیتهای محلی، کارآفرینان، شناسایی و اهلیتسنجی شده و برای تأمین مالی به بانکها معرفی میشوند.
در راستای اجرای الگوی فوق با اتکا به امکانات و ظرفیتهای محلی و توجه ویژه به ایجاد زنجیرههای ارزش و خوشههای تولید، بیش از 60 درصد منابع سرمایهگذاری توسط مردم تأمین گردیده و منجر به اجرای 100 هزار طرح اجتماعمحور شده است.
2ـ۱ـ4. عملکرد در حوزة تأمین مالی خرد در جزیرة قشم
نتایج مصاحبه با مسئولین بنیاد برکت در جزیرة قشم نشان داد که بیشتر وامگیرندگان خرد این نهاد در قشم اهل تسنن بودند. این رقم معادل ۶۰ درصد و برای تشیع معادل ۴۰ درصد بوده است. همچنین غالب وامگیرندگان تسهیلات خرد از مجموعه شرکتهای دانشبنیان که از بنیاد برکت وام دریافت کردند (۹۰ درصد) شیعه بودند. همچنین بهزیستی، بنیاد شهید و امور زندانیان نیز متقضیان تسهیلات خرد خود را به بنیاد برکت معرفی میکنند، و از طریق بنیاد برکت به ایشان تسهیلات میدهند. تمرکز بنیاد برکت روی تأمین مالی خرد روستایی است و در مجموع به ۱۸ روستا در قشم وام پرداخت شده است.
سایر طرحهای اشتغالزایی بنیاد برکت که در قشم اجرا شده است غالباً متمرکز بر طرحهای سحاب (سرمایهگذاری حمایتی اشتغال برکت) میباشد که شامل پرورش بز تالی، صنایع دستی، لنجسازی، دکانداری، پرورش طیور، بومگردی، مشاغل خدماتی و... میباشد.
الف) عملکرد تسهیلات خرد اشتغالزایی بنیاد برکت در قشم
جدول 1ـ4: تسهیلات تأمین خرد بنیاد برکت در قشم
مصارف وام نرخ سود
(درصد) دورة بازپرداخت
(ماه) میزان وام
(میلیون تومان) نوع وام تعداد دریافتکنندگان تسهیلات خرد (نفر)
صنایع دستی خرد ۴ 60 ۵0 قرضالحسنه 95 1400
اقامتگاه، کارگاه نقاشی، پرورش حلزون و ماساژ درمانی، صیادی ۴ 60 100 206 1401
همة مشاغل خرد، صیادی، سوپر مارکت، تعمیرگاه، کابینتسازی، کاشی فروشی ۴ 84 150 10
(۵ تا شرکت دانشبنیان در حوزة پرورش جلبک، سامانة شیلاتی، حوزة پزشکی (تخت MRI)، 1 نفر در حوزة دستگاه دزدگیر، سامانة کامپیوتری ـ حوزة کارفرمایی اقامتگاه (به خاطر مشکلات مالی داشت تعطیل میشد)، کارگاه نجاری، هایپر مارکت) ۴ 84 500 11
طرح سحاب ۴ 84 150 150 1402
منبع: مصاحبههای اکتشافی، 1402
ب) بستة تأمین مالی خرد بنیاد برکت
آموزش به وامگیرندگان داده میشود. این آموزش قبل از واریز وام و بعد واریز وام انجام میشود.
همچنین بنیاد در هر روستا صندوق خرد محلی راهاندازی میکند. در این صندوق ماهیانه هر وامگیرنده باید پسانداز کنند. پس از یک دورة پسانداز به ایشان وام پرداخت میشود. پسانداز برای وامگیرندگان اجباری است.
این صندوقهای خرد محلی بین ۱۰ تا ۴۰ نفر عضو دارند. وامهای صندوق، قرضالحسنه است. مدیرعامل و حسابدار را بنیاد انتخاب میکند.
ج) تأثیر تسهیلات اشتغالزایی خرد بنیاد برکت
بر اساس مصاحبههای اکتشافی صورتگرفته، کاهش فقر، خروج از فقر و توسعة اشتغال برای وامگیرندگان خرد ثابت شده است.
۲ـ۴. کمیتة امداد
1ـ۲ـ4. معرفی
کمیتة امداد امام خمینی؟رح؟ از جمله اولین نهادهایی است که با هدف ساماندهی و رسیدگی به وضعیت معیشت امور محرومان و نیازمندان کشور تأسیس شد.
2ـ۲ـ4. عملکرد در حوزة تأمین مالی خرد در جزیرة قشم
تعداد ۳۶۶۰ خانوار تحت پوشش کمیتة امداد امام خمینی؟رح؟ در قشم هستند که از این تعداد ۲۶۰۰ زن سرپرست خانوار هستند. از این تعداد ۸۲ درصد روستایی و ۱۸ درصد شهری هستند. از کل جمعیت تحت پوشش ۸۰ درصد سنی و۲۰ درصد شیعه هستند.
میزان تسهیلات خرد اعطایی ۱۴۰۱ کمیتة امداد، معادل ۶۰ میلیارد تومان و میزان تسهیلات خرد اعطایی ۱۴۰۲ کمیتة امداد (تا آبانماه)، معادل ۳۰ میلیارد تومان بوده است. ۸۴۱ پرونده در ۱۴۰۲ برای تسهیلات خرد تشکیل شده است.
الف) عملکرد تسهیلات خرد اشتغالزایی کمیتة امداد در قشم
جدول 2ـ4. تسهیلات تأمین خرد کمیتة امداد در قشم
شرایط نرخ کارمزد
(درصد) دورة بازپرداخت
(ماه) میزان وام
(میلیون تومان) موضوع وام ماهیت وام
مدرک صنایع دستی و فرهنگ و ارشاد ۴ 60 تا 30 صنایع دستی
(البسة محلی، خوسبافی و...) قرضالحسنه نوع اول
84 30ـ۵0
پروانة کسب ۴ 84 150ـ200 خوداشتغالی نوع دوم
۴ 60 20 کارانگیزی نوع سوم
به حساب کارفرما واریز میشود ۴ 84 150 کارفرمایی نوع چهارم
منبع: مصاحبههای اکتشافی، 1402
ب) تأثیر تسهیلات اشتغالزایی خرد کمیتة امداد
در سال ۱۴۰۱، ۱۰۰ خانوار از چرخة فقر خارج شد و در سال ۱۴۰۲، ۹۵ خانوار از فقر خارج شدند که توانایی ادارة خود را دارند.
3ـ4. بنیاد علوی
1ـ۳ـ4. معرفی
بنیاد علوی بازوی محرومیتزدایی و مجری طرحهای فرهنگی، اجتماعی و حمایتی بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی است. تمرکز بر توانمندسازی محرومین از وظایف اصلی این مؤسسه بهشمار میرود.
در حال حاضر بنیاد در 78 منطقه، از جمله هرمزگان (بخش احمدی و جزیرة لارک) حضور دارد و الگوی جامع پیشرفت و آبادانی را پیاده میکند.
2ـ۳ـ4. عملکرد در حوزة تأمین مالی خرد
بنیاد علوی برای اجرای تأمین مالی خرد از الگوی منطقهمحور استفاده مینماید. تمرکز بنیاد علوی روی دهکهای ۱ـ۴ است. این بنیاد تا کنون در جزیرة لارک اقدام به ارائة تسهیلات خرد اشتغالزایی نموده است؛ همچنین فعالیت عمرانی نیز در جزیرة لارک انجام شده است.
الف) عملکرد تسهیلات خرد اشتغالزایی
جدول 3ـ4: تسهیلات تأمین خرد کمیتة بنیاد علوی در قشم
شیوة ضمانت نرخ کارمزد
(درصد) دورة بازپرداخت
(ماه) میزان وام
(میلیون تومان) تعداد دریافتکنندگان تسهیلات خرد (خانوار) ماهیت وام
گروهی ۴ 36ـ۶0 150 140 قرضالحسنه 1401
منبع: مصاحبههای اکتشافی، 1402
ب) اقدامات در جزیرة لارک
جزیرة لارک، یکی از مناطق پایدارشوندة بنیاد علوی محسوب میشود. مجموع اعتبارات تخصیصی در 5 سال گذشته حدود 60 میلیارد تومان بوده که بخش عمدة آن در حوزة زیرساختی هزینه شده است. در طی سالهای اخیر علاوه بر این پروژهها، طرحهای متعدد اجتماعی در حوزههایی مانند تعمیر و تجهیز مدارس و مساجد، تجهیز مراکز درمانگاهی، توانافزایی جوامع محلی، آموزش فنی و حرفهای، احداث سالنهای ورزشی و کمک به گروههای جهادی نیز در لارک در دست انجام بوده است (بنیاد علوی، ۱۴۰۳).
ج) اقدامات برای توسعة گردشگری
بنیاد مستضعفان در خصوص مشکلات فعالان حوزة گردشگری شهرستان قشم در سال ۱۳۹۹اقدام به تخصیص هشت میلیارد و 220 میلیون ریال کمک نقدی نمود. در این طرح به ازای هر فرد 10 میلیون ریال کمک هزینه در نظر گرفته شد. بخش عمدهای از این فعالان در روستاهای لافت، گورزین، سهیلی، گوران، شیب دراز، دیرستان، شهر طبل و جزایر هنگام و لارک قرار داشتند (نصری، ۱۳۹۹).
د) اقدامات محرومیتزدای مشترک با کمیتة امداد امام خیمنی؟رح؟
در سال ۱۴۰۱، بنیاد مستضعفان اقدام به توزیع ۲ هزار و ۳۵۰ بستة مواد غذایی بهمنظور کمک به معیشت مددجویان تحت حمایت کمیتة امداد امام خمینی؟رح؟ ساکن بخشهای مرکزی، شهاب، حرا و شهر قشم نموده است (ایرنا، ۲۰۲۳).
هـ) تفاهمنامة پرورش ماهی در قفس
سهم تولید ماهی در قفس کشور بر اساس برنامة ششم، ۲۰۰هزار تُن تعیین شده است که سهم قشم در این برنامة ملی ۸۴ هزار تُن است. در سال ۱۳۹۷ طی تفاهمنامة بنیاد مستضعفان و سازمان منطقة آزاد قشم مقرر شد سازمان منطقة آزاد قشم ۱۰ هکتار اراضی روستای گامبرون را با هدف فعالیت شیلاتی در اختیار بنیاد مستضعفان قرار داده تا همة مراحل زنجیرة تولید ماهی در قفس در یک مجموعه انجام شود. ظرفیت ابتدایی این طرح ۱۰ هزار و ظرفیت نهایی ۵۰ هزار تُن در سال بود (فرینا، ۱۳۹۷).
۵. روش تحقیق
1ـ5. تحلیل SWOT بهعنوان چارچوب تحلیل راهبردی
تحلیل SWOT یکی از ابزارهای شناختهشده در حوزة مدیریت راهبردی است که با هدف تحلیل همزمان عوامل درونی و بیرونی، زمینة انتخاب و تدوین راهبردهای مناسب را فراهم میکند. این روش بر این فرض استوار است که عملکرد و جهتگیری راهبردی هر سازمان یا نظام اقتصادی، حاصل تعامل میان قابلیتها و محدودیتهای درونی از یکسو و فرصتها و تهدیدهای محیطی از سوی دیگر است (Weihrich, 1982).
در این چارچوب، نقاط قوت و ضعف به عوامل درونی و قابل کنترل مرتبط هستند؛ درحالیکه فرصتها و تهدیدها عمدتاً از محیط بیرونی ناشی میشوند و خارج از کنترل مستقیم سازمان قرار دارند. اهمیت تحلیل SWOT در آن است که بهجای تمرکز صرف بر محیط یا منابع داخلی، رابطة میان این دو سطح را مبنای تصمیمگیری راهبردی قرار میدهد (Fred & Forest, 2017).
در ادبیات مدیریت راهبردی، توسعة ماتریس SWOT به چارچوب TOWS امکان میدهد که از مرحلة شناسایی عوامل فراتر رفته و به استخراج راهبردهای تهاجمی، بازنگرانه، محافظهکارانه و تدافعی دست یابیم (Weihrich, 1982)؛ ازاینرو SWOT نه صرفاً یک ابزار توصیفی، بلکه یک چارچوب تحلیلی برای طراحی راهبرد محسوب میشود.
2ـ5. مراحل بهکارگیری تحلیل SWOT در پژوهش حاضر
در این پژوهش، تحلیل SWOT بهصورت گامبهگام و متناسب با ماهیت مطالعه بهکار گرفته شده است. در گام نخست، عوامل داخلی و خارجی مؤثر بر کسبوکارهای خرد در جزیرة قشم شناسایی شدند. این شناسایی مبتنیبر دادههای ثانویه (گزارشهای رسمی و اسناد نهادی) و دادههای اولیة حاصل از مصاحبههای میدانی بود.
در گام دوم، عوامل داخلی در قالب نقاط قوت و ضعف و عوامل خارجی در قالب فرصتها و تهدیدها دستهبندی شدند؛ سپس با پرهیز از وزندهی عددی صوری و غیرمستند، تمرکز تحلیل بر تبیین کیفی اهمیت نسبی عوامل و روابط متقابل آنها قرار گرفت؛ رویکردی که در مطالعات کیفی و زمینهمند توصیه شده است (Gürel & Tat, 2017).
در گام نهایی، با استفاده از منطق ماتریس TOWS، راهبردهای چهارگانة SO، WO، ST و WT استخراج شد تا نحوة بهرهگیری از مزیتهای موجود، اصلاح ضعفها، مدیریت تهدیدها و افزایش تابآوری اقتصادی مشخص شود. این رویکرد امکان گذار از سطح شناسایی عوامل به سطح تحلیل راهبردی را فراهم کرده و مبنای ارائة پیشنهادهای سیاستی پژوهش حاضر قرار گرفته است.
۶. تحلیل SWOT عملکرد نهادهای تأمین مالی خرد در جزیرة قشم
1ـ6. کمیتة امداد
مبتنیبر مصاحبههای اکتشافی با دریافتکنندگان اعتبارات خرد و نیز مسئولین جدول SWOT تأمین مالی خرد در جزیرة قشم برای کمیتة امداد به شرح ذیل است.
فرصت تهدید
ـ توانمندسازی زنان سرپرست خانوار زیر ۵0 سال غیر تحت پوشش
ـ آموزش تخصصی به مددجویان
ـ فرصتهای اشتغال در جزیرة قشم ـ دشواری کسب مجوز برای مشاغل از معاونت صنایع
ـ نبود مشاورة شغلی
ـ برخی دورههای غیرتخصصی و غیررقابتی
ـ محصول تولیدشده با چالش فروش مواجه است
ـ فشار نهادهای غیرامدادی برای جذب مستمری بگیر
ضعف ـ فقدان راهبرد مشخص از سوی مسئولین
ـ مستمری کمیتة امداد!! ـ علاقه و انگیزة بالای برخی از مددجویان
ـ رفع نیازهای اساسی مددجو قبل از اعطای تسهیلات
قوت
منبع: یافتههای تحقیق
راهکارهای پیشنهادی کمیتة امداد
مبتنیبر مصاحبههای اکتشافی صورتگرفته، راهکارهای ذیل برای استقرار و پیادهسازی تأمین مالی در جزیرة قشم توسط کمیتة امداد پیشنهاد شد:
1. آموزش تخصصی؛
2. مجوزها ساده باشد؛
3. تسهیلات و ضمانتها ساده و منعطف باشد؛
4. اندازة تسهیلات قابل قبول باشد؛
5. قطعات زمین از منطقة آزاد اخذ و بهصورت تجمیعی به کارآفرینان خرد ارائه شود؛
6. از ظرفیت توریستها که از شهریور تا اردیبهشت میآید، برای اجارة سوئیت ـ کاشانه بهویژه در شهرهای طبل، سهیلی و طولا استفاده شود؛
7. امکان ارائة وام تجمیعی به۵۰ خانوار تا سقف۱۰ میلیارد برای مجتمع تفریحی یا شناور؛
8. حمایت واقعی نه دستوری از تأمین مالی خرد؛
9. ارائة مشوقهای بیمهای (Micro-insurance)؛
10. اعطای مجوز خاص در فصلهای خاص برای گردشگری؛
11. اعطای مشوقهای نظیر افزایش دورة تنفس وام، معافیت از وام و مالیات یا معافیت از قبوض آب و برق؛
12. تسهیل شرکت در نمایشگاههای خارجی و داخلی برای کارآفرینان خرد؛
13. تسهیل ورود و خروج کالای مددجویان از قشم؛
14. سهمیة بنزین برای گردشگران به دلیل شکل هندسی جزیره برای تسهیل بازدید ایشان از اقصی نقاط جزیره؛
15. تخفیف اقامتی برای متقاضیان سفر به قشم؛
16. الزام دستگاهها به تهیة صنایع دستی فاخر از مددجوها؛
17. کمک سازمان به بازاریابی مجازی محصولات مددجویان.
2ـ6. بنیاد برکت
مبتنیبر مصاحبههای اکتشافی با دریافتکنندگان اعتبارات خرد و نیز مسئولین، جدول SWOT تأمین مالی خرد در جزیرة قشم برای بنیاد برکت به شرح ذیل است.
فرصت تهدید
ـ جذابیت گردشگری
ـ جذابیت رستوران سنتی
ـ بازار مناسب برای فروش البسة محلی
ـ عملیاتی شدن صادرات محصولات کسبوکارهای خرد به کویت و عمان ـ نبود وثیقة مناسب
ـ فقدان کشاورزی و دامداری
ـ مشکلات در کسب مجوز کسبوکار
ـ مشکلات با گمرک برای صادرات محصول
ضعف ـ اعتقاد به حرام بودن وام ۴ درصد صرفاً بیشترین مشکل است ـ بنیاد برکت مشکل منابع مالی ندارد قوت
منبع: یافتههای تحقیق
3ـ6. سازمان منطقة آزاد
مبتنیبر مصاحبههای اکتشافی با دریافتکنندگان اعتبارات خرد و نیز مسئولین، جدول SWOT تأمین مالی خرد در جزیرة قشم برای سازمان منطقة آزاد به شرح ذیل است.
فرصت تهدید
ـ امکان صادرات به کشورهای حوزة خلیج فارس
ـ تنوع کسبوکارهای خرد زیاد است
ـ تعداد روستاها در قشم زیاد است
ـ در هیچ روستا محصول مشابه تولید نمیشود ـ عدم حمایت دولت
ـ نبود بازار فروش
ـ دلالهای زیاد
ـ فقدان زیرساخت لازم
ـ گمرک ایران اجازة ورود صنایع دستی را به داخل کشور نمیدهد، و برای خروج از کشور باید تعرفه بدهد
ضعف ـ کیفیت پایین صنایع دستی قشم در مقایسه با مشابه خارجی (هند و بنگلادش)
ـ فقدان برندسازی
ـ نبود انسجام
ـ مشکلات در کسب مجوز از اصناف ـ تنوع بالای صنایع دستی و تمایز محصولات در سطح روستاها
ـ اصالت فرهنگی و ریشة بومی صنایع دستی
ـ قابلیت تولید خرد و خانگی متناسب با معیشت محلی قوت
منبع: یافتههای تحقیق
راهکارهای پیشنهادی سازمان منطقة آزاد
مبتنیبر مصاحبههای اکتشافی صورتگرفته، «پیشنهاد تشکیل اتحادیه برای تولیدکنندگان صنایع دستی» برای استقرار و پیادهسازی تأمین مالی در جزیرة قشم توسط سازمان منطقة آزاد پیشنهاد شد.
4ـ6. بنیاد علوی
مبتنیبر مصاحبههای اکتشافی با دریافتکنندگان اعتبارات خرد و نیز مسئولین، جدول SWOT تأمین مالی خرد در جزیرة قشم برای بنیاد علوی به شرح ذیل است:
فرصت تهدید
ـ موقعیت منطقة آزاد قشم و ظرفیتهای صادراتی و گردشگری
ـ ظرفیت بالای شیلات، گردشگری و صنایع وابسته به دریا
ـ امکان پیوند تسهیلات خرد با پروژههای بزرگ (مانند ماهی در قفس)
ـ وجود روستاهای متعدد با نیاز بالا به مداخلات معیشتی
ـ تجربة موفق اجرای پروژههای زیرساختی در لارک ـ ناهماهنگی نهادی میان بنیاد علوی، سازمان منطقة آزاد و سایر نهادهای محلی
ـ ریسکهای زیستمحیطی و فنی در پروژههای بزرگ شیلاتی
ـ ناپایداری سیاستهای کلان حمایتی و تغییر اولویتهای بودجهای
ـ وابستگی معیشت محلی به پروژههای دولتی و شبهدولتی
ـ احتمال کاهش مشارکت مردمی در صورت تداوم نگاه بالا به پایین
ضعف ـ تمرکز محدود تسهیلات خرد به برخی مناطق (مانند لارک) و پوشش ناکافی سایر نقاط قشم
ـ غلبة رویکرد عمرانی بر توسعة زنجیرههای ارزش کسبوکارهای خرد
ـ محدود بودن حجم تسهیلات خرد نسبت به نیاز سرمایه در گردش کسبوکارها
ـ ضعف در نظام پایش اثربخشی اقتصادی تسهیلات پس از پرداخت
ـ وابستگی بالا به منابع مالی متمرکز بنیاد مستضعفان ـ رویکرد منطقهمحور و بلندمدت (حضور 3 تا ۵ ساله در مناطق هدف)
ـ ترکیب همزمان مداخلات زیرساختی، اجتماعی و تأمین مالی خرد
ـ استفاده از ضمانت گروهی و نرخ ترجیحی در تسهیلات خرد
ـ تمرکز بر دهکهای 1 تا ۴ و گروههای کمبرخوردار
ـ بهرهگیری از مشارکت مردمی و گروههای جهادی قوت
منبع: یافتههای تحقیق
۷. الگوی بومی تأمین مالی خرد در جزیرة قشم
با بررسی مدلهای مختلف تأمین مالی خرد و منطبق با بوم قشم و همچنین بر اساس مصاحبههای صورتگرفته با کارشناسان حوزة تأمین مالی خرد و نیز مدیران اجرایی مرتبط با حوزة تأمین مالی خرد، مدل ذیل بهعنوان مدل برگزیده انتخاب شد که در ادامه به تشریح آن میپردازیم.
در این مدل مدیریت تأمین مالی خرد ذیل معاونت توسعة اقتصادی و سرمایهگذاری قرار میگیرد. وظیفة معاونت تأمین مالی خرد راهبردی تأمین مالی خرد در جزیرة قشم و اموری چون احصای مدلهای تأمین مالی خرد و... میباشد. همچنین شورای مشورتی تأمین مالی خرد بهعنوان بازوی مشورتی مدیر عامل قرار میگیرد.
1ـ7. ساختار مؤسسه
نمودار 1ـ7: ساختار پیشنهادی نهادهای تأمین مالی خرد در قشم در مدل برگزیده
منبع: یافتههای تحقیق
2ـ7. مدل اجرایی
1ـ۲ـ7. مدیریت تأمین مالی خرد
مدیریت تأمین مالی خرد وظایف ذیل را به عهده دارد:
1. برگزاری جلسات فصلی شورای عالی تأمین مالی خرد؛
2. تهیة برنامة سالانة مدیریت تأمین مالی خرد در جزیرة قشم و ارائه در شورای عالی برای تصویب؛
3. اجرای مصوبات شورای عالی تأمین مالی خرد؛
4. گزارش فصلی به شورای عالی در مورد میزان تحقق برنامة مصوب؛
5. ساماندهی وضعیت تأمین مالی خرد در جزیرة قشم؛
6. تعامل با بیمهها، اصناف، صاحبان صنایع، صاحبان کسبوکارهای خرد و سایر بازیگران تأمین مالی خرد در قشم با هدف اجرای بهینة تأمین مالی خرد در قشم.
2ـ۲ـ7. شورای عالی تأمین مالی خرد
الف) هدف
1. مشورت به هیئت مدیره و مدیرعامل سازمان برای پیشبرد تأمین مالی خرد در قشم؛
2. نظارت بر کیفیت اجرا و تحقق برنامههای سالیانة مدیریت تأمین مالی خرد در قشم.
ب) اعضا
اعضای شورای عالی تأمین مالی خرد شامل مدیرعامل سازمان منطقة آزاد قشم، معاونت توسعة اقتصادی و سرمایهگذاری، معاونت سرمایهگذاری، مدیریت تأمین مالی خرد، معاونت فرهنگی، معاونت عمرانی، معاونت توسعة مدیریت سازمان منطقة آزاد قشم، مدیرعامل شرکت سرمایهگذاری و توسعة قشم، امام جمعة قشم، بنیاد برکت، بنیاد علوی، بهزیستی، کمیتة امداد امام خمینی؟رح؟، مدیرعامل بانک قرضالحسنة مهر ایران، بانک رسالت و بانک کشاورزی، ۳ نفر متخصص از میان اعضای هیئت علمی و پژوهشگران مبرز حوزة تأمین مالی خرد، فرماندة قرارگاه محرومیتزدایی سپاه پاسداران در قشم، نمایندة کانونهای کسبوکارهای خرد میباشند. دبیرخانة این شورا در معاونت اقتصادی قشم میباشد.
ج) وظایف
1. تصویب برنامة سالانة مدیریت تأمین مالی خرد در قشم؛
2. نظارت و هماهنگی برای اجرای تأمین مالی خرد در قشم؛
3. ارسال ایدههای جدید و راهکارهای بدیع به مدیریت تأمین مالی خرد سازمان قشم برای استفاده در برنامهریزی و اجرا.
3ـ7. تجهیز و تخصیص منابع
بازیگران تأمین مالی خرد برای تجهیز و تخصیص منابع میتوانند از موارد ذیل بهره ببرند.
1ـ۳ـ7. تجهیز منابع
مؤسسة تأمین مالی خرد وقفی بهمنظور تجهیز منابع از منابع ذیل استفاده میکند:
1. وجوه حاصل از صدقات؛
2. تبرّعات، هبه، نذورات و...؛
3. سپردههای قرضالحسنه.
تجهیز منابع در مؤسسات تأمین مالی خرد قرضالحسنه مشتمل بر موارد ذیل است:
1. منابع سازمان منطقة آزاد؛
2. سپردههای قرضالحسنه؛
3. تبرّعات (کمکهای اهدایی و...).
مؤسسه تأمین مالی خرد مبتنیبر صدقات بهمنظور تجهیز منابع از منابع ذیل استفاده میکند:
1. وجوه حاصل از صدقات؛
2. تبرّعات، هبه، نذورات و...؛
3. سپردههای قرضالحسنه.
مؤسسه تأمین مالی خرد بر پایة زکات بهمنظور تجهیز منابع از منابع ذیل استفاده میکند:
1. منابع بنیاد علوی؛
2. وجوه حاصل زکات (زکات به معنای عام)؛
3. سپردههای قرضالحسنه؛
4. تبرّعات، هبه، نذورات و....
2ـ۳ـ7. تخصیص منابع
مؤسسة تأمین مالی خرد وقفی بهمنظور تخصیص منابع صرفاً از عقود اسلامی مختص تأمین مالی خرد (قرضالحسنه، انواع اجاره، انواع بیع، جعاله، مشارکت، استصناع، مضاربه، مساقات، مزارعه) استفاده مینماید.
تخصیص منابع مؤسسة تأمین مالی خرد مبتنیبر زکات به دو دسته تقسیم میشود:
1. با توجه به ماهیت زکات، بخشی از وجوه حاصل از زکات، صرفاً بهصورت هبة غیرمعوّض به فقرایی که در فقر مطلق هستند، اعطا میشود؛
2. بخشی از منابع زکات، منابع حاصل از سپردههای قرضالحسنه و سایر منابع (تبرّعات و...) را بر اساس عقود اسلامی مختص تأمین مالی خرد به فقرایی که در فقر نسبیاند و سایر متقاضیان اعتبارات خرد اعطا میشود.
تخصیص منابع در مؤسسة تأمین مالی خرد مبتنیبر صدقات به دو دسته تقسیم میشود:
1. با توجه به ماهیت صدقات، بخشی از وجوه حاصل از صدقات، صرفاً بهصورت هبة غیرمعوّض به فقرایی که در فقر مطلق هستند، اعطا میشود؛
2. بخشی از منابع صدقات، منابع حاصل از سپردههای قرضالحسنه و سایر منابع (تبرّعات و...) را بر اساس عقود اسلامی مختص تأمین مالی خرد به فقرایی که در فقر نسبیاند و سایر متقاضیان اعتبارات خرد اعطا میشود.
تخصیص منابع در مؤسسات تأمین مالی خرد قرضالحسنه منحصراً ابزار قرضالحسنه میباشد.
3ـ۳ـ7. ضمانت وامها
تضامین مؤسسة تأمین مالی خرد وقفی به این صورت میباشد: برای متقاضیانی که برای بار اول از اعتبارات خرد استفاده میکنند از عقد مرابحه و قرضالحسنههای کوچک استفاده میشود. وثیقه در مورد این افراد این است که مالکیت کالاها در مرابحه تا انتهای قرارداد در دست مؤسسه است. درصورتیکه این مشتریان عملکرد اعتباری مطلوبی داشتند در مرحلة بعد از عقود مشارکتی استفاده میشود. ضمانت این دسته از افراد هم مبتنیبر ضمانت گروهی میباشد.
تسهیلات مؤسسة تأمین مالی خرد مبتنیبر زکات به دو دسته تقسیم میشود:
1. تسهیلات مبتنیبر زکات برای رفع فقر مطلق فقرا؛
2. تسهیلات مبتنیبر زکات برای رفع فقر نسبی فقرا.
مشخص است که بحث ضمانت در مورد دستة اول معنایی نخواهد داشت و تنها در دستة دوم امکان برقراری ضمانت وجود دارد. در این بخش نیز، بر اساس ساختار مؤسسة تأمین مالی خرد، ضمانت تسهیلات بهصورت ضمانت گروهی میباشد.
تسهیلات مؤسسة تأمین مالی خرد مبتنیبر صدقات به دو دسته تقسیم میشود:
1. تسهیلات مبتنیبر صدقات برای رفع فقر مطلق فقرا؛
2. تسهیلات مبتنیبر صدقات برای رفع فقر نسبی فقرا.
واضح است که بحث ضمانت در مورد دستة اول معنایی نخواهد داشت و تنها در دستة دوم امکان برقراری ضمانت وجود دارد. در این بخش نیز، بر اساس ساختار مؤسسة تأمین مالی خرد، ضمانت تسهیلات بهصورت ضمانت گروهی میباشد.
ضمانت وامها در مؤسسات تأمین مالی خرد قرضالحسنه مبتنیبر ضمانت گروهی میباشد و این از تفاوتهای این مؤسسه با صندوقهای قرضالحسنه رایج میباشد. البته درصورتیکه فردی خود تمایل به ارائة سایر وثایق رایج باشد، مانعی در این زمینه نیست. این وثایق میتواند شامل دارایی ثابت (مانند طلا و جواهرات) یا ضامنهای کارمند و... باشد.
۸. نتیجهگیری و توصیههای سیاستی
یافتههای این پژوهش نشان داد که کسبوکارهای خرد در جزیرة قشم از ظرفیتهای متنوعی در حوزههایی چون شیلات و آبزیپروری، صنایع غذایی و تبدیلی، گردشگری، صنایع دستی و کشاورزی خاص برخوردارند. با وجود این مزیتها، موانعی همچون کمبود سرمایه در گردش، ضعف زیرساختهای سردخانهای و بازاریابی، دشواری اخذ مجوزها و نبود الگوهای متنوع وثیقهای، مانع شکوفایی کامل این ظرفیتها شده است. در ارزیابی نهادی نیز روشن شد که نهادهایی نظیر بنیاد برکت، کمیتة امداد امام خمینی؟رح؟ و بنیاد علوی هرچند در تسهیل دسترسی به اعتبار خرد و ارتقای معیشت خانوارهای کمدرآمد نقشآفرینی کردهاند، اما عدم هماهنگی نهادی، نبود چارچوب نظارت یکپارچه و عدم اتصال نظاممند به زنجیرههای ارزش، کارایی آنها را محدود کرده است.
از نظر علمی، این تحقیق با ترکیب تحلیل SWOT و ارزیابی نهادی، چارچوبی بومی برای تحلیل همزمان عرضه و تقاضای اعتبار خرد در مناطق جزیرهای ارائه میدهد. این چارچوب، ادبیات تأمین مالی خرد را از سطح ملی به سطح محلی ـ جزیرهای گسترش داده و نشان میدهد که تفاوتهای جغرافیایی و نهادی میتواند در موفقیت یا ناکامی سیاستهای خرد مالی نقش تعیینکننده داشته باشد.
از منظر سیاستگذاری، نتایج تحقیق بر ضرورت ایجاد یک ساختار هماهنگکننده در قشم ـ مانند «مدیریت تأمین مالی خرد» ذیل سازمان منطقة آزاد ـ و تشکیل «شورای عالی تأمین مالی خرد» تأکید دارد. همچنین تنوعبخشی منابع مالی از طریق وقف، زکات، صدقات و قرضالحسنه، طراحی سازوکارهای ضمانت گروهی، و پیوند تأمین مالی به زنجیرههای ارزش در رستههای مزیتدار، از مهمترین توصیههای عملی پژوهش است. سرمایهگذاری در زیرساختهای تکمیلی مانند سردخانهها، مراکز بستهبندی و بازاریابی دیجیتال نیز میتواند کارایی کسبوکارهای خرد را افزایش دهد.
بااینحال، پژوهش حاضر محدودیتهایی نیز داشته است. محدودیت در دسترسی به دادههای آماری رسمی، اتکا به بخشهایی از اطلاعات کیفی و تمرکز صرف بر یک منطقة جغرافیایی (قشم) موجب میشود تعمیم کامل یافتهها به سایر مناطق با احتیاط صورت گیرد.
پیشنهاد میشود تحقیقات آتی با بهرهگیری از دادههای طولی و روشهای کمی پیشرفته، اثرات علّی و بلندمدت تسهیلات خرد بر کاهش فقر و ایجاد اشتغال را بررسی کنند؛ همچنین مطالعة تطبیقی بین جزایر و سایر مناطق ساحلی کشور میتواند در اعتبارسنجی مدل پیشنهادی این پژوهش و توسعة چارچوبهای سیاستی مؤثر مفید واقع شود.
- امیری، حسین، قلیچ، وهاب و کرمی، محبوبه (۱۴۰۲). آسیبشناسی پیادهسازی بانکداری پیوندی در ایران؛ با استفاده از تحلیل عاملیSWOT. پژوهشها و سیاستهای اقتصادی، ۳۱(۱۰۷)، 187ـ212.
- بنیاد برکت ستاد اجرایی فرمان امام؟رح؟ (۱۴۰۲). گزارشهای عملکرد حمایت از کارآفرینان و کسبوکارهای خرد. تهران: بنیاد برکت.
- بنیاد علوی (۱۴۰۱). عملکرد طرحهای تأمین مالی خرد در جزایر لارک و هنگام. تهران: بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی.
- بنیاد علوی (۱۴۰۳). اقدامات بنیاد علوی در جزیرة لارک قابل دسترس در: https: //www. alavi-bonyad. com/7430/.
- بوزرجمهری، خدیجه، شجری، محبوبه، صادقلو، طاهره و پاسبان، فاطمه (1401). بررسی اثرات صندوق اعتبارات خرد بر توانمندسازی اقتصادی و رفاهی زنان روستایی (مطالعة موردی: روستاهای دهستان پیوه ژن). جغرافیا و توسعة ناحیهای. https: //doi. org/10. 22067/jgrd. 2023. 81066. 1246.
- حیدری قشلاقی، سیمین، محمدکاظمی، رضا و صادقی، حسین (۱۴۰۲). طراحی مدل تأمین مالی خرد در پایداری کسبوکارهای نوپای کارآفرینانه در ایران (مطالعة موردی: بانک صادرات ایران). توسعة کارآفرینی، ۱۶(۳)، 86ـ97.
- زروکی، شهریار، یدالهی اطاقسرا، مستانه، توسلینیا، علی و سحاب خدامرادی، مرتضی (۱۴۰۲). تحلیل اثر تأمین مالی خرد بر فقر خانوارهای شهری و روستایی در ایران. مطالعات و سیاستهای اقتصادی، ۱۰(۱)، ۱۹۹ـ۲۱۸.
- سازمان منطقة آزاد قشم (۱۴۰۲). گزارش حمایت از کارآفرینی و کسبوکارهای محلی در قشم. قشم: سازمان منطقة آزاد.
- شهیدینسب، مصطفی (۱۳۹۵). طراحی مدل بومی، عملیاتی و اسلامی تأمین مالی خرد بر اساس آموزههای اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی.
- پایگاه خبری مناطق آزاد اقتصادی (۱۳۹۷، ۲۱ مهر). تفاهمنامة ساخت نخستین شهرک شیلاتی آبزیپروری در قشم با واگذاری ۱۰ هکتار زمین امضاشده. بازیابی از: https: //freena. ir/detail/48310/.
- قدیری معصوم، مجتبی و احمدی، افسانه (۱۳۹۵). سازههای مؤثر بر موفقیت صندوقهای اعتبارات خرد در توانمندسازی اقتصادی زنان روستایی شهرستان فیروزکوه. پژوهشهای جغرافیای انسانی، ۴۷(۴)، ۷۵۹ـ۷۷۲.
- سالنامة آماری (۱۴۰۲). سالنامة آماری کمیتة امداد امام خیمنی؟رح؟. تهران: کمیتة امداد.
- کیانی، فاطمه و قنبری، یوسف (۱۴۰۱). شناسایی و تحلیل نقش صندوقهای اعتباری خرد در پیشرفت و آبادانی روستاها (مطالعة موردی: شهرستان رزن و فامنین). پژوهشهای جغرافیای انسانی، ۵۴(۳)، ۹37ـ۹52.
- محمدی، یاسر، نعمتالهی، جواد و سپهوند، فاطمه (۱۳۹۷). نقش تأمین مالی خرد بر کیفیت زندگی زنان روستایی در پروژة بینالمللی ترسیب کربن در استان خراسان جنوبی. توسعة محلی (روستایی ـ شهری)، ۱۰(۲)، ۲39ـ۲60.
- نصری، علیرضا (۱۳۹۹، ۱۳ اردیبهشت). اختصاص ۸ میلیارد و ۲۲۰ میلیون ریال کمک نقدی بنیاد مستضعفان به فعالان گردشگری قشم. بازار. بازیابی از: https: //www. tahlilbazaar. com/news/17128.
- ابنحنبل، احمد بن محمد (۱۴۲۱ق). مسند الإمام أحمد بن حنبل. بیروت: مؤسسة الرساله.
- أبیداود، سلیمان بن الاشعت السجستانی (۱۴۱۸ق). سنن أبی داود. بیروت: دار الکتب العلمیه.
- تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد (۱۳۶۶). غرر الحکم و درر الکلم. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزة علمیة قم.
- پاینده، ابوالقاسم (۱۳۸۲). نهج الفصاحه: مجموعه کلمات قصار حضرت رسول اکرم؟ص؟. تهران: دنیای دانش.
- أبیداوود، سلیمان بن الاشعث السجستانی (۲۰۰۹). سنن أبیداود. تحقیق: شعیب الأرناؤوط و همکاران. بیروت: دار الرسالة العالمیه.
- سید رضی، محمد بن حسین (۱۴۰۳ق). نهج البلاغه. قم: دار الهجرة.
- صدوق، محمد بن علی (شیخ صدوق) (۱۴۱۳ق). من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی، وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
- صدوق، محمد بن علی (شیخ صدوق) (۱۴۱۵ق). الخصال. قم: دار الکتب الاسلامیه.
- طبرسی، علی بن حسن (۱۳۷۹). مشکاة الأنوار. قم: دار الثقلین.
- سیوطی، جلالالدین (۱۴۱۴ق). الدر المنثور فی التفسیر بالماثور. بیروت: دار الکتب العلمیه.
- طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۷ق). تهذیب الأحکام. بیروت: دار الکتب العلمیه.
- کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
