رهیافت «حکمرانی نرم» در مهار پدیدة پسماند اسرافی*
/ دانشپژوه مؤسسة تخصصی فقه امام کاظم(ع)، پژوهشگر بنیاد شیخ انصاری / sayyed.m.h.mousavi@gmail.comArticle data in English (انگلیسی)
- Bhandari, A.& Badre, D. (2018). Learning and Transfer of Working Memory Gating Policies. Cognition, 89-100. https: //doi. org/10. 1016/j. cognition. 2017. 12. 001
- DOI: 10. 1017/bpp. 2020. 56.
- Electronic waste (e-waste) (2024). World Health Organization. https: //www. who. int/news-room/fact-sheets/detail/electronic-waste-(e-waste).
- Elhauge, E. (2008). Statutory Default Rules: How to Interpret Unclear Legislation. Harvard University Press.
- Global plastic waste generation by application (2022). Statista. https: //www. statista. com/statistics/1339124/global-plastic-waste-generation-by-application/.
- Howlett, M. (2019). Designing public policies: Principles and instruments (3rd ed. ). London: Routledge. https: //doi. org/10. 4324/9781351252916.
- Kaza, S., Yao, L., Bhada-Tata, P. & Van Woerden, F. (2018) What a Waste 2. 0: A Global Snapshot of Solid Waste Management to 2050. World Bank. https: //documents. worldbank. org/en/publication/documents-reports/documentdetail/697271544470229584/what-a-waste-2-0-a-global-snapshot-of-solid-waste-management-to-2050.
- Lowens, E. (2023). Free-baiting: Policy Applications for Freeness Removal and the Zero Price Effect. Behavioural Public Policy, 518-531.
- Nahari, G.& Ben-Shakhar, G. (2010). Psychophysiological and Behavioral Measures for Detecting Concealed Information: The Role of Memory for Crime Details. 733-744. https: //doi. org/10. 1111/j. 1469-
- OECD (2017). Behavioural Insights and Public Policy: Lessons from around the World. OECD Publishing.
- Rajadesingu, S. (2021) Modern society and zero waste tools, p. 181-213. DOI: 10. 1016/B978-0-12-822183-9. 00008-8.
- UNEP Food Waste Index Report (2021). https: //www. unep. org/resources/report/unep-food-waste-index-report-2021.
- United Nations Environment Programme (UNEP) (2024). Global Waste Management Outlook 2024. https: //www. unep. org/resources/global-waste-management-outlook-.
- Wang, F., Wang, J.& Zhang, Z. G. (2017). Strategic Behavior and Social Optimization in a Double-ended Queue with Gated Policy. Computers & Industrial Engineering, 114, 264-273.
رهیافت «حکمرانی نرم» در مهار پدیدة پسماند اسرافی*
سیدمحمدحسین موسوی / دانشپژوه مؤسسة تخصصی فقه امام کاظم، پژوهشگر بنیاد شیخ انصاری
sayyed.m.h.mousavi@gmail.com
سیدعلیرضا هاشمی دهسرخی / دانشپژوه مرکز فقهی ائمة اطهار، پژوهشگر بنیاد شیخ انصاری dehsorkhi1377@gmail.com
محمدحسین انصاری / دانشپژوه مرکز فقهی ائمة اطهار، پژوهشگر بنیاد شیخ انصاری ansarimh1379@gmail.com
دريافت: 06/12/1404 ـ پذيرش: 21/03/1405
چکیده
در دهههای اخیر با بحران فزایندة تولید پسماند و آسیبهای ناشی از آن روبهرو میباشیم. در این مقاله با استفاده از روش تحلیلی به بررسی این مشکل و راهکارهای نرم مواجهه با آن میپردازیم. بر اساس یافتههای مقاله، این معضل بیش از آنکه یک مشکل فنی باشد، ریشه در پدیدة اسراف بهعنوان یک مشکل عمیق فرهنگی دارد. مشکل اصلی در مدیریت پسماند، تولید بیش از حد آن است که ریشه در رفتارهای فردی و اجتماعی دارد. بر این اساس، هرگونه رویکردی که مدیریت بحران پسماند را تنها در راهکارهای فنی خلاصه کند، رویکردی تقلیلگرایانه است و از حل ریشهای مشکل جلوگیری میکند. این مقاله با استفاده از آموزههای انسانساز اسلام، چارچوبی قوی برای مقابلة ریشهای با اسراف منجر به افزایش پسماند ارائه میدهد. آموزههای اسلامی، اسراف را به یک ضرورت ایمانی و بخشی از هویت مسلمان تبدیل میکنند. بر این اساس، یافتههای مقاله وضعیت موجود جامعة مصرفگرا و آمارهای پسماند نامطلوب و ناسازگار با تعالیم اسلامی در زمینۀ حرمت اسراف میباشد. برای مقابله با این پدیده، استفاده از «راهکارهای حکمرانی نرم» پیشنهاد میشود؛ راهکارهایی که با بهرهگیری از ابزارهای رفتاری مدرن و منطبق با فرهنگ اسلامی، به کاهش تولید «پسماند اسرافی» میانجامد. این راهکارها شامل تدابیری همچون توافقنامههای داوطلبانه، رقیبتراشی، تعلیم و آموزش، چارچوببندی زبانی، سادهسازی فهم و انتخاب، و معماری انتخاب است.
کلیدواژهها: حکمرانی نرم، پسماند اسرافی، اسراف، مدیریت پسماند، مصرفگرایی، اقتصاد اسلامی.
طبقهبندی JEL: Q53،Q55 ، D9، P4.
مقدمه
بحران فزایندة پسماند که امروزه شهرها و محیط زیست را با چالشهای پیچیدة مدیریتی، اقتصادی و بهداشتی روبهرو کرده است، بیش از آنکه یک معضل فنی یا لجستیکی باشد، معلولی است که از یک علت فرهنگی عمیقتر نشئت میگیرد به نام «پدیدة اسراف». کوههای زباله در حاشیة شهرها، تجلی فیزیکی و مقیاس بزرگ میلیونها تصمیم کوچک و بزرگی است که روزانه در سطح فردی و سازمانی بر پایة مصرفگرایی، اتلاف منابع و عدم احساس مسئولیت نسبت به نعمتها گرفته میشود. این وضعیت نشان میدهد که مشکل اصلی در مدیریت پسماند، تولید بیش از حد آن است که ریشه در رفتارهای فردی و اجتماعی دارد.
از هدررفت مواد غذایی در خانوارها و رستورانها گرفته تا چرخة عمر کوتاه کالاها و استفادة بیرویه از منابع انرژی و آب، همگی مصادیق اسرافی هستند که مستقیماً به تولید پسماند منجر میشوند. این ارتباط عمیق میان اسراف و تولید پسماند، یک بعد فرهنگی و رفتاری به مسئله میبخشد که فراتر از راهکارهای صرفاً فنی است. هرگونه نگرش که بحران پسماند را تنها در چارچوب راهحلهای فنی خلاصه کند، نگرشی تقلیلگرایانه است که ما را در چرخة معیوبی از مدیریت بحران نگه میدارد و از حل ریشهای مسئله باز میدارد؛ بنابراین تلاش برای مدیریت پایدار پسماند، بدون مقابلة جدی با فرهنگ و رفتار اسراف، تلاشی ناقص و سطحی خواهد بود.
پدیدة اسراف و تولید بیرویة پسماند، صرفاً یک معضل زیستمحیطی یا اقتصادی نیست، بلکه نشانهای از یک عدم توازن عمیقتر در الگوهای رفتاری و ساختارهای اجتماعی است. این پدیده، ریشه در عوامل فردی، عوامل اجتماعی و عوامل نهادی و ساختاری دارد. مواجهه با چنین مسئلة پیچیدهای که در تاروپود زندگی مدرن تنیده شده، با راهحلهای تکبُعدی و مقطعی ممکن نیست. تکیة صرف بر قوانین سختگیرانه بدون اصلاح فرهنگ مصرف، یا امید به تحول فرهنگی بدون وجود زیرساختهای لازم، هر دو به بنبست خواهد رسید.
درست در همین نقطه است که آموزههای انسانساز اسلام، یک چارچوب معنایی و ارزشی قدرتمند برای مقابلة ریشهای با اسراف ارائه میدهند. این آموزهها، با عبور از توصیههای صرفاً اخلاقی و با استناد به ادلهای متقن همچون آیة شریفة «إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ» (اسراء: ۲۷)، مسئله را به یک ضرورت ایمانی و بخشی از هویت یک مسلمان تبدیل میکنند. این امر، مدیریت پسماند را از یک نگرانی صرفاً محیط زیستی یا اقتصادی به یک الزام اخلاقی و دینی ارتقا میدهد که میتواند مشارکت و تعهد عمیقتری را در جوامع اسلامی برانگیزد.
بر اساس یافتهها، میتوان سه سطح مداخله را برای کنترل پسماند از طریق کاهش اسراف در نظر گرفت (Howlett, 2007):
الف) حکمرانی سخت: شامل ابزارهای الزامآور قانونی، نظارتهای رسمی، جرائم و مشوقهای اقتصادی که توسط دولت و نهادهای عمومی اعمال میشود؛
ب) حکمرانی نرم: شامل تنظیمگری غیرمستقیم، تلنگرها، طراحی محیط تصمیمگیری و استفاده از الگوهای رفتاری برای اصلاح تدریجی رفتارهای جمعی؛
ج) ابزارهای مردمی و فرهنگی: شامل پویشهای اجتماعی، تبلیغات دینی، آموزش در مساجد، مدارس و خانوادهها که بر باورها، نگرشها و سبک زندگی مردم اثر میگذارد و از دل مردم برمیخیزد.
در ادامة این مقاله، ابتدا به تبیین وضعیت موجود جامعة مصرفگرا و آمارهای پسماند پرداخته میشود؛ سپس نظریة شریعت در مورد اسراف و معیارهای فقهی آن تشریح میگردد؛ و در نهایت، راهکارهای حکمرانی نرم برای رسیدن به وضعیت مطلوب، با بهرهگیری از ابزارهای رفتاری روزآمد و منطبق با فرهنگ اسلامی طراحی و پیشنهاد میشود.
1. وضعیت موجود: جامعة مصرفگرا و چالشهای پسماند
وضعیت کنونی مدیریت پسماند در جهان و ایران، نشاندهندة چالشهای عمیقی است که ریشه در الگوی مصرفگرایانه و پدیدة اسراف دارد. این بخش به بررسی این چالشها، با استناد به آمارهای معتبر و تحلیل عوامل مؤثر در تولید پسماند میپردازد.
1ـ1. پدیدة اسراف و ریشههای فرهنگی آن
همانطور که در مقدمه اشاره شد، بحران پسماند بیش از آنکه یک معضل فنی باشد، ریشه در پدیدة اسراف دارد. دنیای مدرن که بر اساس تولید انبوه، مصرفگرایی و توسعة صنایع شکل گرفته، با افزایش چشمگیر پسماندهای صنعتی، خانگی و تجاری مواجه شده است. این روند نهتنها چالشهای زیستمحیطی، بهداشتی و اقتصادی متعددی را به همراه داشته، بلکه نظامهای حکمرانی را نیز در زمینة سیاستگذاری، اجرا و نظارت بر مدیریت پسماند با مسائل پیچیدهای روبهرو کرده است.
بر اساس تحلیل مقالات علمی (Rajadesingu, p. 200)، سند چشمانداز مدیریت پسماند جهانی سازمان ملل (UNEP، 2024) و سند مدیریت پسماند بانک جهانی (World Bank Group، 2021)، اساسیترین مشکل در مدیریت پسماند، تولید بیش از حد پسماند است. این تولید بیش از حد، حاصل فرایندهای گوناگونی در زندگی فردی، اجتماعی، صنعتی و اقتصادی است و منشأ آن در حوزههای مختلفی چون مصرف خانگی، فعالیتهای صنعتی، خدمات درمانی، کشاورزی و فناوریهای الکترونیکی قابل شناسایی است.
2ـ1. آمارهای ملی و جهانی تولید پسماند
جدول 1: آمارهای کلیدی تولید پسماند
نوع پسماند آمار جهانی آمار ملی (ایران) پیامدها و اهمیت
پسماند غذایی ۱۷٪ از کل تولید غذای جهانی در ۲۰۱۹ (۹۳۱ میلیون تن) (UNEP، 2024)، ۴۴٪ از پسماندهای جامد شهری در ۲۰۱۶ آلی بود (TUMS، ۲۰۱۶) - 1. هدررفت عظیم منابع؛
2. انتشار گازهای گلخانهای
پلاستیک تولید از ۲ میلیون تن در ۱۹۵۰ به بیش از ۴۵۰ میلیون تن کنونی، ۳۵۳ میلیون تن زباله در ۲۰۱۹، پیشبینی بیش از ۱ میلیارد تن تا ۲۰۶۰ (Statista، ۲۰۱۹) 8/1 تا ۴ میلیون تن در سال (سرانة ۵۸ تا ۱۴۰ گرم در روز)، پتانسیل درآمد ۱۰ تا ۲۳ همت در سال 1. عدم تجزیه؛
2. آلودگی آب و محیط زیست؛
3. تأثیر مواد شیمیایی بر انسان و حیوانات
پسماند الکترونیکی ۶۲ میلیون تن در ۲۰۲۲، تنها 3/22٪ بازیافت رسمی (WHO، ۲۰۲۲) - 1. حاوی سرب و مواد خطرناک؛
2. خطرات جدی برای سلامت (کودکان و زنان باردار آسیبپذیرتر) و محیط زیست
پسماند صنعتی ۷۵٪ قابل بازیافت، اما تنها ۳۰٪ بازیافت جهانی ۳۰ میلیون تن در سال و ۸ میلیون تن ویژه (ایسنا، ۱۳۹۶) هزینة بازیافت
مشکلات کنترل
آلودگیهای سمی و شیمیایی
جدول 2: ترکیب پسماند شهری
دستة پسماند سهم تقریبی از پسماند شهری ویژگیها و مثالها
پسماندهای آلی (زیست تخریبپذیر) تا ۴۰٪ پسماندهای غذایی بخش زیادی از پسماندهای شهری را تشکیل میدهد
کاغذ و مقوا ۲۰٪ تا ۳۰٪ روزنامهها، مجلات، کاغذهای اداری، بستهبندیها و جعبههای مقوایی
پلاستیکها ۱۰٪ تا ۲۰٪ بطریها، ظروف، کیسهها، بستهبندیها و سایر پلاستیکهای یک بار مصرف
شیشه ۵٪ تا ۱۰٪ بطریها، شیشهها و ظروف شیشهای برای مواد غذایی، نوشیدنیها، لوازم آرایشی
فلزات ۵٪ تا ۱۰٪ قوطیهای آلومینیومی، ظروف فولادی، وسایل برقی قدیمی و ضایعات فلزی
پسماندهای الکترونیکی
E-Waste بخش کوچک اما روبه افزایش کامپیوترها، تلفنهای همراه، تلویزیونها، باتریها، گجتها
سایر پسماندها متغیر -.
تحلیل دقیق دادهها نشان میدهد که جریانهای مختلف پسماند (شهری، صنعتی و...) اگرچه بهصورت مجزا دستهبندی میشوند، اما از طریق عوامل مشترکی مانند مصرفگرایی و اسراف به یکدیگر متصل هستند. برای مثال، «الگوی مصرف نادرست»، هم در پسماند غذا و هم در پسماند پلاستیک بهعنوان یک مشکل مشترک ذکر شده است. این همبستگی عوامل، ضرورت یک رویکرد یکپارچه و جامع را در سیاستگذاری مدیریت پسماند برجسته میسازد؛ چراکه نادیده گرفتن این ارتباطات میتواند به راهکارهای ناکارآمد و محدود منجر شود. همچنین قابل توجه است که چارچوب قانونی و اجرایی فعلی، با عدم انسجام و قوانین ناکافی، نتوانسته است به این پیچیدگیها پاسخ دهد و این وضعیت، خود به تشدید بحران کمک میکند.
علاوه بر ابعاد زیستمحیطی که در جدول گفته شد، ابعاد اقتصادی و اجتماعی این بحران نیز قابل توجه است. آمارهای مربوط به پتانسیل درآمدی از مدیریت صحیح پسماند پلاستیکی در ایران (۱۰ تا ۲۳ همت در سال) در کنار برآورد خسارات زیستمحیطی (۴۴۸ هزار میلیارد ریال سالانه) و خروج ارز برای واردات کاغذ، نشان میدهد که پسماند نهتنها یک معضل محیط زیستی، بلکه یک بار اقتصادی سنگین و فرصت ازدسترفته محسوب میشود. همچنین پیامدهای اجتماعی مانند افزایش زبالهگردها و خطرات بهداشتی ناشی از پسماندهای پزشکی، ابعاد انسانی این بحران را آشکار میسازد. این وضعیت نشان میدهد که مدیریت پسماند، یک سرمایهگذاری اقتصادی و اجتماعی است که میتواند منافع قابل توجهی را در پی داشته باشد، و عدم توجه به آن، به تحمیل هزینههای پنهان و آشکار بر جامعه میانجامد.
2. وضعیت مطلوب: نظریة شریعت در مورد اسراف و مصرف بهینه
در نگاه اسلامی، وضعیت مطلوب در مدیریت پسماند، وضعیتی است که بر اساس یک سبک زندگی معقول و مصرف بهینه شکل گرفته و از اسراف جلوگیری میکند. این رویکرد، ریشه در آموزههای آخرتگرایانه و دیدگاههای فقهی اسلامی دارد که کارآمدی بیشتری نسبت به راهکارهای مادیگرایانة غربی در مدیریت پایدار پسماند دارد. مسئلة اصلی در مدیریت پسماند، تولید بیش از حد آن است که در بسیاری از موارد ریشه در رفتار اسرافآمیز افراد جامعه دارد. بنابراین دستیابی به وضعیت مطلوب، مستلزم فهم عمیق مفهوم اسراف و احکام فقهی مرتبط با آن است.
1ـ2. مفهومشناسی اصطلاحی اسراف
تعریف اسراف را شامل کلیۀ امکانات و منابع مادی «قابل استفاده» میدانند. مستند این تعریف ـ علاوه بر اطلاق معنای لغوی ـ تعلیلی است که در برخی از روایات اسراف بهکار رفته است. در روایت صحیحی بعد از آنکه امام دور انداختن هستۀ خرما را اسراف میشمرد، در بیان علت آن میفرماید: «فانها تصلح للشیء» (کلینی، 1407ق، ج۴، ص۵۲). ازآنجاییکه علت، ملاک توسعۀ حکم است، پس ملاک اصلی اسراف در هر چیزی که قابلیت استفاده آن برای رفع یک نیاز است (رجائی و خطیبی، 1392، ص۳۶) و لذا موضوع آن منحصر در منابع و منافع دارای ارزش و مالیت نیست.
2ـ2. حکم اسراف: حرمت یا کراهت و معیارهای آن
حرمت اسراف حکم مشهور و مورد اتفاق بسیاری از فقهاست و حتی بسیاری از آنان، از جمله مرحوم نجفی در کتاب جواهر الکلام، اسراف را در شمار کبائر دانسته و معتقدند که ارتکاب آن موجب زوال عدالت میگردد (نجفی، 1421ق، ج7، ص236). ملا احمد نراقی در عوائد الأیام حرمت اسراف را به دلیل نهی صریح قرآن در آیات متعدد، احادیث، بغض خداوند نسبت به آن، معرفی آن بهعنوان وسیلۀ هلاکت، و شمردن آن از کبائر، و همچنین اجماع فقها اثبات میکند. ایشان معتقد است این حرمت شامل تمامی مصارف میشود (نراقی، 1417ق، ص۶۱۹ و ۶۳۶). در مقابل، برخی فقها معتقدند که اسراف دارای مراتب است و نمیتوان حکم حرمت را بهصورت مطلق بر تمام مصادیق آن بار کرد. اینان بخشی از مصادیق اسراف را حرام و بخشی دیگر را مکروه میدانند (کاشفالغطاء، 1420ق، ص۱۲۶). آیتالله تبریزی معتقد است حرمت اسراف به معنای «زیادهروی» در مصرف، خلاف مرتکز متشرعه است و آن را مکروه میداند؛ درحالیکه «تبذیر» (افساد مال) را حرام میشمارد (به نقل از: شهیدیپور، ۱۴۴۰ق، جلسۀ ۵ خارج فقه). البته در مقام جمع بین اقوال میتوان گفت که با توجه به مفهومشناسی اسراف به معنای فساد، زوال و نابودی منابع، این دو مبنا با هم تنافی ندارند و میتوان گفت اسرافهایی که با حکم حرمت تناسب ندارند، محکوم به حرمت نیستند و این عدم تناسب، بهصورت یک «قید لبی» مدنظر فقها بوده است.
3ـ2. تطبیق اسراف بر عوامل تولید پسماند
در این بخش عاملهای تولید پسماند که موجب اسراف و پسماند اسرافی هستند بیان شده است تا آشنایی جزئیتری با مسئلة پسماند اسرافی رخ دهد. در این بخش به بیان عوامل پسماند شهری اکتفا میشود.
جدول 3: تطبیق اسراف بر عوامل تولید پسماند
دستة پسماند عامل تولید پسماند توضیح و مصادیق
پسماند شهری غذایی: ۱. انگارۀ ناصحیح از انتهای مصرف؛ ۲. نگهداری نادرست؛ ۳. خرید بیش از نیاز؛ ۴. برداشت ناصحیح از ایمنی غذایی؛ ۵. تولید بیش از اندازه؛ ۶. انتظارات فرهنگی از غذاهای بینقص؛ ۷. پخش بیش از اندازۀ غذا در رستورانها؛ ۸. تولید محصولات با کیفیت پایین / ماندگاری اندک ۱. دور ریختن بخشهای قابل استفاده (پوست میوه)؛ ۲. فساد مواد غذایی قابل پیشگیری؛ ۳. خرید عمدهای که منجر به فساد شود؛ ۴. دور ریختن محصول سالم پس از تاریخ مصرف؛ ۵. مازاد تولید در کشاورزی، فراوری، آشپزی؛ ۶. دور ریختن غذا به دلیل نقص ظاهری؛ ۷. حجم بالای غذای سروشده در مراسمات؛ ۸. عرضۀ کالای کمدوام (مانند نان بیات)
کاغذی: ۱. بستهبندی تو در تو و غیرضروری؛ ۲. اسراف کاغذ در ادارات؛ ۳. استفادۀ مستمر از دستمال کاغذی ۱. بستهبندی صرفاً تجملاتی؛ ۲. مکاتبات فیزیکی با وجود اتوماسیون؛ ۳. استفادۀ بیرویه با وجود جایگزین پارچهای
پلاستیکی: ۱. بستهبندی بیش از حد؛ ۲. استفاده از محصولات یک بار مصرف ۱. لایههای متعدد پلاستیک برای بازاریابی؛ ۲. استفاده از نی، ظروف، بطریها با وجود جایگزین دائمی
الکترونیکی: ۱. سیاستهای تجاری شرکتها و سبک زندگی تنوعگرا؛ ۲. تولید محصولات با عمر پایین ۱. تعویض سالانۀ گوشی بدون نیاز واقعی، تبلیغات تحریککننده؛ ۲. طراحی عمدی کالاهای کمدوام
تحلیل تطبیقی نشان میدهد که بسیاری از رفتارهای مصرفی در زنجیرۀ تولید پسماند، مانند تولید بیش از نیاز کالا، بستهبندیهای غیرضروری و استفادة گسترده از اقلام یک بار مصرف از منظر فقه اسلامی نهتنها اتلاف منابع محسوب میشوند، بلکه در اغلب موارد مصداق اسراف محرم هستند. این یافته نشاندهندۀ ظرفیت بالای فقه اسلامی برای ارائۀ الگوهای رفتاری پایدار در حوزۀ محیط زیست است.
فقه اسلامی در تعریف اسراف، به ابعاد اجتماعی و اقتصادی نیز توجه ویژهای دارد؛ چراکه معیارهایی برای اسراف بیان کردهاند، از جمله «مصرف بالاتر از سطح زندگی عمومی» و «مصرف فراتر از توان مالی یا شأن» (رجائی و خطیبی، 1392، ص95) که نشان میدهد اسراف فقط یک مسئلۀ فردی نیست، بلکه به عدالت اجتماعی و توزیع منابع نیز مربوط میشود. مصرفگرایی افراطی و تجملگرایی، حتی برای افراد ثروتمند، از منظر فقهی مذموم است؛ زیرا میتواند به ایجاد شکاف طبقاتی و هدررفت منابع عمومی جامعه منجر شود. این بعد از مفهوم اسراف، مسئولیت اجتماعی را در مصرف برجسته میسازد و اهمیت سیاستگذاریهایی را نشان میدهد که به دنبال کاهش نابرابریهای اقتصادی و ترویج یک الگوی مصرف متعادل در کل جامعه هستند. این رویکرد، پتانسیل بالایی برای ایجاد یک اقتصاد چرخشی و پایدار در جوامع اسلامی دارد؛ چراکه ارزشهای اخلاقی و دینی را با اهداف توسعۀ پایدار همسو میسازد.
3. راه رسیدن به مطلوب: حکمرانی و مشارکت مردمی
برای مقابلة مؤثر با اسراف و کنترل پسماند، باید از یک استراتژی چندسطحی بهره گرفت که شامل حکمرانی سخت (قوانین و مقررات الزامآور)، حکمرانی نرم (تنظیمگری رفتاری و روانی) و ابزارهای مردمی و فرهنگی (تغییر نگرش و سبک زندگی) است. مسئلۀ اسراف که در تاروپود زندگی مدرن تنیده شده، با راهحلهای تکبُعدی و مقطعی قابل حل نیست. تکیۀ صرف بر قوانین سختگیرانه بدون اصلاح فرهنگ مصرف، یا امید به تحول فرهنگی بدون وجود زیرساختهای لازم، هر دو به بنبست خواهد رسید.
در این مقاله به بررسی استراتژی «حکمرانی نرم» پرداخته و ذیل آن به بررسی ابزارهای مربوط به «ابزارهای تأثیرگذاری درونی و هنجاری» و «ابزارهای تلنگر محیطی و سیستمی» حکمرانی نرم و تطبیق آن ابزارها با شریعت پرداخته خواهد شد و در نهایت کاربرد آنها در مسئلۀ کاهش «پسماند اسرافی» بیان خواهد شد.
1ـ3. ضرورت استفاده از ابزارهای نرم
در دهۀ گذشته، بینشهای رفتاری به عرصۀ حکمرانی وارد شده و توانسته توجه سیاستمداران را به رویکرد رفتاری جلب کند. در این رویکرد، برخلاف دیدگاه سنتی که از قوانین و مقررات برای تغییر رفتار استفاده میکند، روشهای نرم و ظریفتری بهکار گرفته میشود. حاکمیت مبتنیبر الگوی «پدرسالاری آزادیخواهانه» نوع نسبتاً ضعیف، نرم و غیرمداخلهجویانه از پدرسالاری است؛ چراکه انتخابها مسدود، حصارکشی یا به نحو قابل توجهی سنگین و هزینهبر نمیشوند و افراد را به سمت گزینههای مطلوب سوق میدهد و درعینحال، آزادی افراد را نیز حفظ میکند. این بینشهای رفتاری شامل گسترهای متنوع از علوم رفتاری و اجتماعی است (اکبری و عبدالحسینزاده، 1403، ص۱۰ـ۱۱).
ابزارهای رفتاری ذیل الگویی قرار میگیرند که بر فرایندهای غیرارادیتر تأکید میکند. این الگو که بیش از آگاهیبخشی و انتقال اطلاعات به تغییر بافت و زمینۀ بروز رفتار مردم توجه میکند، «الگوی بافت تغییر رفتار» نامیده میشود. این الگو بر این باور است که انتخابهای غیرعقلایی و بعضاً متناقض مردم غالباً ناشی از تأثیر عوامل بیرونی میباشد، لذا در این الگو بیشتر بر تغییر رفتار بدون تغییر عمیق ذهنها تمرکز میشود (نفیسی، ۱۳۹۵، ص۲۵). میتوان برای این ابزارهای رفتاری اصطلاح بومی پیش رانة «القا» را وضع نمود؛ چراکه همانطور که گفته شد این ابزارها تمرکز روی تغییر رفتار بدون تغییر عمیق ذهنیتها دارند و فرایندهای غیرارادیتر هستند.
این رویکرد نشان میدهد که حکمرانی اسلامی، با وجود ظرفیتهای قوی برای اعمال قوانین سخت، بهطور ذاتی رویکردی لطیف و هدایتگرانه را نیز در خود جای داده است. این تلفیق، امکان طراحی سیاستهایی را فراهم میآورد که هم اثربخش باشند و هم با کرامت انسانی و آزادی انتخاب افراد سازگار باشند. این امر بهویژه در جوامع اسلامی که ارزشهای اخلاقی و دینی نقش پررنگی در شکلدهی رفتار دارند، میتواند بسیار مؤثر باشد. این ابزارها، با ایجاد یک فضای معنوی و اخلاقی، به افراد کمک میکنند تا خود را در قبال محیط زیست و منابع الهی مسئول بدانند و بهصورت داوطلبانه به سمت مصرف بهینه حرکت کنند.
2ـ3. تعریف ابزارهای حکمرانی نرم
ابزارهای حکمرانی نرم با رویکرد غیرقهری، غیرمستقیم و اغلب سیستمی، در تأثیرگذاری بر رفتار مشخص میشوند. این ابزارها معمولاً توسط نهادهای دولتی، سیاستگذاران یا مؤسسات بزرگ آغاز، طراحی یا مدیریت میشوند. اثربخشی آنها در هدایت ظریف انتخابها، ارائۀ اطلاعات، ایجاد انگیزهها یا ساختاردهی محیط برای تسهیل یا جذابتر کردن رفتارهای مطلوب، بدون توسل به دستورات مستقیم یا اقدامات تنبیهی، نهفته است.
3ـ3. معرفی ابزارهای حکمرانی نرم و تطبیق آنها با شریعت و بیان کاربرد آنها در مسئلۀ کاهش تولید پسماند
پس از تعریف ابزارهای حکمرانی نرم و تقسیم آنها به دو دسته، اکنون به بیان جزئیتر ابزارها پرداخته میشود.
1ـ3ـ3. ابزارهای مربوط به تأثیرگذاری درونی و هنجاری
ابزارهایی که هدفشان تقویت تغییر رفتار با تکیه بر انگیزههای درونی فرد، چارچوبهای اخلاقی، هویت اجتماعی، واکنشهای عاطفی و فرآیندهای شناختی است. این ابزارها به دنبال پرورش حس مسئولیت، تعهد اخلاقی، یا خودپندارۀ مثبت هستند که اغلب با ارزشهای جامعه و آموزههای دینی تقویت میشوند. این ابزارها چنین هستند:
1ـ1ـ3ـ3. پیامدهای منفی عمل
تعریف: این روش، با نشان دادن پیامدهای منفی یک عمل، فرد را به سمت اصلاح رفتار سوق میدهد (اکبری و عبدالحسینزاده، ۱۴۰۳، ص۲۱).
نمونۀ اسلامی: در روایات آمده است که «الاسراف یفنی الکثیر» (تميمى آمدى، 1410ق، ص۳۶) یا «کثرة السرف یدمر» (تميمى آمدى، 1410ق، ص۵۲۶). این روایات به پیامدهای منفی اسراف اشاره دارند و نشان میدهند که گوشزد کردن عواقب کارها یکی از ابزارهای شریعت است.
کاربرد در کاهش پسماند: اطلاعرسانی دربارۀ عواقب زیستمحیطی اسراف (مانند انتشار آلودگی بیشتر) یا تضییع حق آیندگان میتواند بازخورد منفی ایجاد کند. تهیۀ بروشورها یا مستندهایی با این موضوع، به آگاهیبخشی مردم کمک میکند.
2ـ1ـ3ـ3. رقیبتراشی (ایجاد رقابت یا مقایسۀ اجتماعی)
تعریف: در این ابزار، رقابتی میان افراد یا گروهها برای دستیابی به هدف سیاستگذار ایجاد میشود. بهعنوانمثال، سازمانها برای دریافت جایزه با یکدیگر رقابت کنند. رقابت سالم انگیزۀ قویای برای اصلاح رفتارها (مانند کاهش پسماند بیشتر) فراهم میکند (اکبری و عبدالحسینزاده، ۱۴۰۳، ص۲۱).
نمونة اسلامی: قرآن کریم میفرماید: «اگر جماعتی از مسیر حق رویگردان شوند، خداوند مردمانی جایگزین میآورد» (مائده: ۵۴؛ محمد: ۳۸). این آیات به نوعی رقابت الهی اشاره دارند، یا اینکه اسلام مردم را به سبقت گرفتن در نیکیها تشویق میکند (مائده: ۴۸).
کاربرد در کاهش پسماند: میتوان با برگزاری مسابقات و رقابتهای سازنده در سطح محلهها، شهرها یا صنایع، انگیزۀ کاهش پسماند را تقویت کرد. برای مثال، کلانشهرها را در «جدول میزان کاهش پسماند» مقایسه کرده و شهرهای موفق را تشویق و تقدیر کنند. در بخش کسبوکار، شرکتها را با یکدیگر مقایسه کرده و کممصرفترین و دوستدار محیطزیستترین آنها را معرفی کنند. در سطح هیئت مذهبی یا خانوار نیز میتوان با مقایسه و پاداش دادن، رقابت ایجاد کرد. این نوع «رقابت خیرخواهانه» در چارچوب توصیههای دینی نیز هست.
3ـ1ـ3ـ3. بازیسازی مفاهیم دینی
تعریف: در این روش، مفاهیم و فعالیتهای مورد نظر (مانند آموزش صرفهجویی) در قالب بازی یا رقابت دوستانه ارائه میشوند تا جذابتر و مؤثرتر باشند. بازیسازی با ایجاد سرگرمی و چالش، یادگیری و تغییر رفتار را تسهیل میکند (نجفی رستاقی و عرب حسینی، ۱۴۰۱، ص۸۹ـ۱۰۷). اسلام بهطورکلی با «لهو و لعب» مخالف است (عنکبوت: ۶۴؛ محمد: ۳۶)، اما در مواردی خاص، فعالیتهایی مانند شنا، تیراندازی و اسبسواری را تشویق کرده است که میتوانند با عناصر بازی همراه باشند.
نمونۀ اسلامی: در سیرۀ نبوی و علوی، تربیت کودکان با عناصر تحرک و بازیهای خاص وجود دارد. بهعنوانمثال، امیر المؤمنین علی فرمودند: «فرزندان خود را شنا و تیراندازی بیاموزید» (کلینی، 1407ق، ج۶، ص۴۷). این میتواند نوعی استفاده از عنصر بازی در آمادهسازی روحی و جسمی جوانان برای کارهای خیر و جهاد تلقی شود. در روایتی دیگر، پیامبر در مسابقهای با یک اعرابی شرکت کردند و به او باختند (کوفی اهوازی، 1402ق، ص۶۱) که میخواستند در این مسابقه تواضع را به مردم آموزش بدهند. همچنین امام صادق فرمودند: «فرشتگان صاحب شرطبندی را لعن میکنند، مگر در مسابقات با اسب، شتر و تیراندازی» (شیخ صدوق، 1413ق، ج۳، ص۴۹).
کاربرد در کاهش پسماند: میتوان چالشهای دوستانه و بازیهای آموزشی مذهبی ترتیب داد. بهعنوانمثال، برگزاری مسابقۀ خانوادگی «یک هفته بدون پلاستیک» با امتیازدهی به شرکتکنندگان، یا طراحی یک اپلیکیشن دینی که در آن با پاسخ به سؤالات آموزش محیط زیست، امتیاز کسب شود. همچنین طراحی رویدادهای مشارکتی فیزیکی، مانند «تور پیادهروی در طبیعت» که در آن پاک کردن مسیر از زباله بخشی از بازی باشد، میتواند با الهام از اهمیت حفظ خلقت صورت گیرد. این برنامهها با ترکیب ارزشهای اسلامی (محبت به مخلوقات خدا) و فنون بازی، انگیزهای پایدار برای اجتناب از اسراف فراهم میکنند.
4ـ1ـ3ـ3. تعلیم و آموزش
تعریف: «تعلیم و آموزش» به تهیۀ دورهها، کارگاهها و برنامههای آموزشی عمومی دربارۀ موضوع مورد نظر گفته میشود. هدف، افزایش سطح سواد و آگاهی جامعه است تا افراد خودشان رفتارشان را اصلاح کنند (اکبری و عبدالحسینزاده، ۱۴۰۳، ص۱۸).
نمونۀ اسلامی: در قرآن کریم آمده است: «چرا گروهی از هر قبیله کوچ نمیکنند تا در دین تفقه کنند و پس از بازگشت قوم خود را انذار دهند» (توبه: ۱۲۲)، که این آیه تصریح به مطلوب بودن تفقه و یادگیری دارد و در روایتی از امام صادق نیز آمده است: «چقدر دوست داشتم که اصحابم با تازیانه بر سرشان زده شود تا در دین فقیه شوند» (کلینی، 1407ق، ج۱، ص۳۱). این روایات اهمیت تعلیم و تفقه در دین را نشان میدهند. همچنین در حدیثی دیگر آمده است: «هرکس خیری را به دیگری یاد دهد، مانند پاداش کسی را دارد که به آن عمل کرده است» (کلینی، 1407ق، ج۱، ص۳۵).
کاربرد در کاهش پسماند: با برگزاری دورههای عمومی در مدارس، دانشگاهها، مساجد و رسانهها دربارۀ زیانهای اسراف و راههای کاهش پسماند، میتوان رفتار جمعی را اصلاح کرد. برای نمونه، گنجاندن مباحث محیط زیستی در دروس اخلاقی، سواد زیستمحیطی و مذهبی دانشآموزان را افزایش میدهد و بهطور خودکار تولید پسماند اضافی کاهش مییابد.
5ـ1ـ3ـ3. چارچوببندی زبانی و مفهومی
تعریف: چارچوببندی به معنای تنظیم نحوۀ بیان یک موضوع بهگونهای است که درک و قضاوت مخاطب در جهت خاصی قرار گیرد. این ابزار باعث میشود فرد بدون تحمیل، رفتاری خاص را «مناسبتر» یا «مطلوبتر» درک کند (نوروزی و عبدالحسینزاده، ۱۴۰۲، ص۱۶).
نمونۀ اسلامی: امیر المؤمنین علی خطاب به یارانشان، دنیا را با عباراتی مانند «خانۀ فنا»، «سرای گذرا» و «جایگاه آزمون» توصیف میکنند (ورام، 1369، ج۲، ص۲۱۸). این نوع بیان بهجای دستور مستقیم، مخاطب را نسبت به بیارزش بودن دلبستگی به دنیا و اهمیت آخرت حساس میسازد. همچنین خداوند در قرآن کریم، در مواجهه با فرعون به حضرت موسی میفرماید: «با او به نرمی سخن بگویید، شاید پند گیرد یا بترسد» (طه: ۴۴). و خطاب به پیامبر میفرماید: «اگر درشتخو و سنگدل بودی، مردم از اطراف تو پراکنده میشدند» (آلعمران: ۱۵۹). همچنین خداوند در قرآن توصیه میکند که: «با مردم به نیکی سخن بگویید» (بقره: ۸۳). امام باقر در تفسیر این آیه میفرمایند: «به مردم بهترین چیزی را بگویید که دوست دارید به شما گفته شود» (کلینی، 1407ق، ج۲، ص۱۶۵).
کاربرد در کاهش پسماند: میتوان با چارچوببندی تبلیغات عمومی، مصرف زیاد از حد نیاز را معادل «اسراف» و «سبکسری» نمایش داد و رفتارهای سادهزیستانه و کممصرف را بهعنوان «عاقلانه»، «بااخلاق» یا «متشرعانه» نشان داد. بهعنوانمثال، بستهبندیهای لوکس و پرهزینه را «مصرفنمایی» و بستهبندی ساده را «احترام به نعمت» معنا کرد.
6ـ1ـ3ـ3. تأیید اجتماعی
تعریف: این راهکار بر جنبههای عمومی و گروهی یک رفتار مطلوب تأکید میکند تا افراد با دیدن هنجارهای مثبت رایج در جامعه، به انجام آن ترغیب شوند (نوروزی و عبدالحسینزاده، ۱۴۰۲، ص۳۷؛ چالدیینی، ۱۳۹۴). این رویکرد با نمایش مشارکت بالای افراد در یک عمل یا تأکید بر پذیرش عمومی یک رفتار، میتواند نگرش و عملکرد افراد را تغییر دهد.
نمونۀ اسلامی: در اسلام، تأیید اجتماعی بهوضوح دیده میشود. اعمالی مانند حج، نمازهای جمعه و نمازهای جماعت بهصورت جمعی و در حضور تعداد زیادی از مسلمانان انجام میشوند که این خود اهمیت و جایگاه آنها را تقویت میکند. در مورد حج، روایات تأکید دارند که تا زمانی که کعبه برپاست، دین پایدار خواهد ماند (کلینی، 1407ق، ج۴، ص۲۷۱). امام رضا در مورد نماز جماعت فرمودند: «نماز جماعت به این دلیل تشریع شده تا اخلاص، توحید، اسلام و بندگی خداوند بهصورت آشکار و مشهود باشد» (شیخ صدوق، 1378ق، ج۲، ص۱۰۹). این اجتماعات به مردم فرصت میدهند تا از مشارکت دیگران در اعمال خیر آگاه شوند و این مشارکت جمعی، انگیزههای آنها را تقویت میکند.
7ـ1ـ3ـ3. کاربرد در کاهش پسماند
نمایش آمار مشارکت مردمی: انتشار منظم آمار مشارکت شهروندان در طرحهای تفکیک زباله یا کاهش مصرف.
برگزاری رویدادهای عمومی: سازماندهی همایشها، پیادهرویها و جشنوارههای محیط زیستی با مشارکت گستردة مردم.
معرفی محلههای الگو: تقدیر از محلههایی که در مدیریت پسماند موفق عمل کردهاند.
استفاده از رسانهها: نمایش تصاویر و ویدئوهایی از مشارکت عمومی در اقدامات محیط زیستی.
تأکید بر ابعاد دینی: بیان اینکه مشارکت در حفظ محیط زیست نوعی شعائر الهی و نشانة تقوای قلوب است (حج: ۳۲).
2ـ3ـ3. ابزارهای مربوط به تلنگر محیطی و سیستمی
این ابزارها بر تغییر محیط بیرونی، سادهسازی انتخابها، ارائۀ اطلاعات شفاف، یا اجرای نشانههای ساختاری ظریف برای هدایت رفتار، بدون نیاز به تغییر اساسی در ارزشهای درونی، تمرکز دارند. آنها اقدام مطلوب را به «مسیر کمترین مقاومت» تبدیل میکنند. این ابزارها به این شرح هستند:
1ـ2ـ3ـ3. سادهسازی فهم و انتخاب
تعریف: این ابزار بر سادهتر کردن تصمیمات مطلوب (مانند مصرف کمتر) تأکید دارد؛ بهطوریکه انتخابهای مطلوب آسانتر از گزینههای نامطلوب شوند (نوروزی و عبدالحسینزاده، ۱۴۰۲، ص۲۰). این سادهسازی یا در فهم مخاطب صورت میگیرد یا در عمل؛ بهگونهایکه انجام کار مطلوب سادهتر باشد. بهعنوانمثال، برای قسم دوم، در فرمهای ثبتنام، گزینۀ «صرفهجویی در مصرف انرژی» بهصورت پیشفرض فعال باشد و برای انصراف از آن، فرد باید تلاش اضافی کند، یا در منوهای رستوران، اندازههای کوچکتر غذا پیشفرض و ارزانتر باشند.
نمونۀ اسلامی: امام صادق میفرمایند: «رسول خدا هرگز با مردم بهاندازة عقل خود سخن نگفتند و فرمودند: ما پیامبران مأموریم که با مردم بهاندازة عقل و فهمشان سخن بگوییم» (شیخ صدوق، 1376ق، ص۴۱۹). این روایات نشان میدهند که اسلام نیز به سادهسازی فهم و عمل مردم توجه داشته است. شیوة پیامبر و امامان در آموزش امور دینی (مانند بیان اخلاق و وظایف بهصورت قابل درک) نوعی آسانسازی شریعت بود. همچنین احکام فقهی بهصورت تدریجی و در طی ۲۳ سال بیان شدند تا فهم و اجرای آنها برای مردم ساده باشد.
کاربرد در کاهش پسماند: میتوان با طراحی «پیشفرض حذف کیسة پلاستیکی» در سوپرمارکتها (یعنی مشتری برای دریافت کیسه، پول پرداخت کند)، یا قرار دادن سطلهای بازیافت در دسترس و با راهنمایی تصویری، انتخاب بازیافت را سادهتر کرد، یا مثلاً به هر خانواده، الگویی ساده برای کاهش ضایعات غذا (مانند پیمانهبرداری) آموزش داده شود. همچنین تولید بروشورهایی مانند «سه راه ساده برای استفاده از غذای اضافه»، یا ویدئوهای کوتاه با آموزش سادة نگهداری غذا به کاهش پسماند کمک میکند.
2ـ2ـ3ـ3. روش آماردهی یا بازخورد مصرف
تعریف: این روش به ارائة منظم و مستمر آمار و اطلاعات مرتبط با یک مشکل میپردازد. با نشان دادن اعداد و ارقام مصرف و پسماند، مردم به ابعاد مسئله حساس میشوند. برای نمونه، گزارش ماهانة میزان پسماند تولیدی هر منطقه میتواند هشداری برای مردم باشد (نوروزی و عبدالحسینزاده، ۱۴۰۲، ص۲۴).
نمونة اسلامی: این راهکار در اسلام دو نوع نمونه دارد: اول، محاسبة نفس و بازخوردگیری فردی برای بهبود رفتار (شریف الرضی، 1414ق، ص۵۰۶؛ تمیمی آمدی، 1410ق، ص۶۴۸؛ کلینی، 1407ق، ج۸، ص۱۴۳)؛ و دوم، تذکر و تنبه دیگران برای آگاهیبخشی به آنها (کلینی، 1407ق، ج۲، ص۶۹۳؛ برقی، 1371ق، ج۲، ص۶۰۴؛ تمیمی آمدی، 1410ق، ص۳۲۸).
کاربرد در کاهش پسماند: دولت و نهادها میتوانند گزارشهای شفافی از روند تولید و بازیافت پسماند منتشر کنند. برای مثال، هر سال آمار بازیافت و پسماند کل کشور بهصورت نمودار به مردم نشان داده شود (مشابه گزارش وضعیت آب یا آلودگی هوا). نمایش «رتبهبندی» خانوارها یا محلات بر اساس پسماند سرانهشان نیز میتواند انگیزة کاهش ایجاد کند. وقتی مردم ببینند ارقام پسماند هر روز بیشتر میشود، نوعی هشدار آماری دریافت میکنند.
3ـ2ـ3ـ3. استتار هدف سیاست در هدف مطلوب فرد
تعریف: این ابزار اهداف سیاستگذار را در قالب اهداف جذاب برای فرد مطرح میکند؛ بهطوریکه فرد بدون آگاهی کامل، خواستة سیاستگذار را برآورده سازد (اکبری و عبدالحسینزاده، ۱۴۰۳، ص۲۱).
نمونة اسلامی: در این زمینه، میتوان به حدیثی اشاره کرد که در آن امام صادق هنگام خوردن غذا، دانههای کوچک غذا را که از سفره افتاده بود، برمیداشتند. وقتی فردی پرسید چرا این کار را میکنید؟ امام فرمودند: «این روزی شماست، آن را رها نکنید، در آن شفای هر دردی است». این کار علاوه بر اینکه به سلامت فرد کمک میکند (که مطلوب فرد است)، باعث ترک اسراف (هدف شارع) میشود (کلینی، 1407ق، ج۶، ص۳۰۱).
کاربرد در کاهش پسماند: بهعنوانمثال، مسئولان میتوانند بهبود سلامت جامعه با مصرف کمتر مواد شیمیایی موجود در محصولاتی که زبالة کمتری تولید میکنند را بهعنوان یک هدف جذاب به جامعه ارائه دهند؛ درحالیکه هدف اصلی، کاهش پسماند است، یا میتوان پروژههای فرهنگی به نام «زندگی ساده و شاد» راهاندازی کرد؛ درحالیکه کممصرفی و جلوگیری از اسراف، هدف اصلی سیاستگذار است.
4ـ2ـ3ـ3. قاعدة مبنا یا انتخاب پیشفرض
تعریف: قاعدة مبنا به این معناست که در صورت عدم انتخاب فعال از سوی فرد، یک گزینة پیشفرض اعمال شود. این کار بار تصمیمگیری را از دوش فرد برمیدارد و او را مجبور میکند اگر میخواهد رفتار متفاوتی داشته باشد، تلاش بیشتری کند (عرب حسینی، ۱۳۹۶؛ Elhauge, 2008؛ اکبری و عبدالحسینزاده، ۱۴۰۳، ص۲۱). برای نمونه، اگر در فرمهای اداری گزینة «صرفهجویی در مصرف کاغذ» بهطور پیشفرض فعال باشد، افراد ناچارند برای لغو آن اقدام کنند.
نمونة اسلامی: این ابزار در مسائل دینی نیز وجود دارد، بهویژه در مورد اسراف. خداوند بهصورت پیشفرض، از همه اعتدال و میانهروی را خواسته است (کلینی، 1407ق، ج۴، ص۵۲). در حدیثی از امام صادق آمده است: «قصد [میانهروی] امری است که خدا دوست دارد و اسراف را ناخوش میدارد، حتی دور ریختن هستة خرما را...» (عیاشی، 1380ق، ج۲، ص۱۳). این نشان میدهد که اسلام میانهروی را بهعنوان یک اصل پیشفرض قرار داده است.
کاربرد در کاهش پسماند: برای کاهش پسماند، میتوان قاعدة مبنایی تعریف کرد که افراد را به مشارکت غیرفعال مجاب کند؛ مثلاً در سوپرمارکتها میتوان «مشوق بستهبندی سبز» را قاعدة مبنا قرار داد. بهعنوان مثال، بطریهای بزرگ بهطور خودکار با گزینة بازگشت تعبیه شوند، مگر فرد خلاف آن را اعلام کند. این روش باعث میشود نیاز به نظارت و تشویق مداوم کمتر شود. همچنین تنظیم پیشفرض حجم غذا در رستورانهای سازمانی و نذریها روی مقدار کمتر، و تعبیة سبد خرید آنلاین یا فرم سفارش غذا با گزینههای پیشفرض ساده و کممصرف به کاهش پسماند کمک میکند.
5ـ2ـ3ـ3. طعمهگذاری
تعریف: در طعمهگذاری، یک موقعیت یا «طعمه» در مسیر فرد قرار میگیرد تا باعث آشکارسازی یا تغییر رفتار او شود. از این روش برای شناسایی انحراف یا القای انتخاب رفتار مطلوب استفاده میشود. مثال ذکرشده، گشتهای نامحسوس با دوربین برای جریمة متخلفان سرعت است که فرد انتظار برخورد ندارد، اما رویارویی غیرمستقیم او را به رعایت قانون وادار میکند (Lowens, 2023, p. 518-531؛ اکبری و عبدالحسینزاده، ۱۴۰۳، ص۲۲).
نمونة اسلامی: یکی از نمونهها، ماجرای مردی است که میخواست با پیامبر اکرم بیعت کند. ایشان فرمودند: «باید پدرت را به قتل برسانی». مرد پذیرفت، اما پس از اینکه اسلام آورد، حضرت فرمودند که این حرف را برای آزمایش او زدهاند تا حقیقت ایمانش آشکار شود و معلوم گردد که جز خدا کسی را ولی خود نمیگیرد (برقی، 1371ق، ج۱، ص۲۴۸). همچنین ماجرای هارون مکی و مرد خراسانی که امام صادق برای آزمایش ایمانشان از آنها خواستند که در تنور آتشین بنشینند نیز، نمونة دیگری از این روش است (ابنشهر آشوب، 1379ق، ج۴، ص۲۳۷).
کاربرد در کاهش پسماند: با طراحی موقعیتهای مختلف میتوان افراد را به خودارزیابی واداشت. بهعنوانمثال، میتوان بدون اطلاع قبلی، گزارشهایی را دربارة پسماند جمعآوریشده از خانهها منتشر کرد. اجرای چنین روشهایی (با رعایت شأن افراد) به آنها آگاهی میدهد تا ناهنجاریهای رفتاری خود را آشکارا مشاهده و اصلاح کنند.
6ـ2ـ3ـ3. حافظهدار کردن (ثبت سابقه)
تعریف: این ابزار با ثبت سوابق رفتار افراد یا نهادها، حس مسئولیتپذیری را در آنها افزایش میدهد. وقتی اعمالی مانند انطباق با یک قانون در سامانهای ثبت شود، فرد برای انجام درست وظیفة خود انگیزة بیشتری پیدا میکند و در صورت تکرار تخلف، سابقة موجود مانع از بیمبالاتی بیشتر میشود (Nahari, 2011, p. 733-744؛ عرب حسینی، ۱۳۹۶؛ اکبری و عبدالحسینزاده، ۱۴۰۳، ص۲۲).
نمونة اسلامی: در احکام اسلامی، برخی حدود باعث ثبت سابقه برای فرد خاطی میشود. بهعنوانمثال، در مورد دزدی، حد شرعی آن قطع انگشتان است (مائده: ۳۸). این علامت فیزیکی نشان میدهد که فرد قبلاً دزدی کرده است و به دلیل عظمت حدود الهی، در ذهن مردم باقی میماند.
کاربرد در کاهش پسماند: میتوان با ایجاد سیستمهای ثبت رفتار زیستمحیطی، مردم را مسئولپذیر کرد. برای نمونه، یک سامانة ملی «گواهی مصرف کمتر انرژی» میتواند میزان مصرف هر خانوار را ثبت کند و بر اساس این سابقه، امتیازات یا تخفیفاتی ارائه دهد. خانهای که سابقة کممصرفی دارد، میتواند از تخفیف مالیاتی بهرهمند شود. همچنین کارت شهروندی که هر اقدام دوستدار محیط زیست (مانند تفکیک زباله) را ثبت کند، به جمعآوری امتیاز توسط شهروندان کمک میکند.
7ـ2ـ3ـ3. مانعگذاری
تعریف: به معنای قرار دادن مانعی در مسیر انتخابهاست؛ بهگونهایکه افراد برای دستیابی به خواستههای خود، مجبور به انجام یک رفتار مطلوب شوند (عرب حسینی، ۱۳۹۶؛ ;Wang, 2017, p. 264-273 Bhandari, 2018, p. 89-100؛ اکبری و عبدالحسینزاده، ۱۴۰۳، ص۲۳). بهعنوانمثال، در شرایطی که نمیتوان قانونی مستقیم برای کنترل وضع کرد، با شرط گذاشتن برای بهرهمندی از مزایا، میتوان به هدف مورد نظر دست یافت.
نمونة اسلامی: در اسلام، رسیدن به مقام معنوی بالاتر منوط به انجام برخی افعال است. برای مثال، برای کسی که مرگ راحتی میخواهد، به پوشاندن لباس به برادر ایمانی توصیه شده است (کلینی، 1407ق، ج۲، ص۲۰۴). بهعبارتدیگر، شخص برای رسیدن به مطلوب خود، باید کار دیگری را انجام دهد.
کاربرد در کاهش پسماند: روش رایج گیتگذاری در کاهش پسماند، «شرطگذاری پایدار» است؛ به این معنا که برای بهرهمندی از خدمات عمومی و منافع، افراد باید به کاهش مصرف یا بازیافت متعهد شوند.
8ـ2ـ3ـ3. افشای اطلاعات و شفافسازی
تعریف: انتشار عمومی اطلاعات در مورد عملکرد فردی یا سازمانی با هدف آگاهیرسانی، افزایش پاسخگویی و تحریک مسئولیتپذیری (اکبری و عبدالحسینزاده، ۱۴۰۳، ص۲۴).
نمونة اسلامی: ذکر داستانهای امتهای پیشین در قرآن (مانند قوم لوط، ثمود و بنیاسرائیل) نوعی شفافسازی اجتماعی برای عبرتگیری بوده است.
کاربرد در کاهش پسماند: میتوان اطلاعات مربوط به میزان زبالة تولیدشده توسط خانوارها، فروشگاهها یا نهادهای دولتی را بهصورت عمومی منتشر کرد. شفافسازی دربارة اثرات زیستمحیطی مصرف یا آمار دفن زباله، حس مسئولیت اجتماعی را افزایش میدهد و به اصلاح رفتار جمعی منجر میشود.
9ـ2ـ3ـ3. شاخصگذاری و تعیین شاخصها و میانگین متحرک
تعریف: در این روش، سیاستگذار با تعیین معیارهای کمی و شاخصهای مشخص، عملکرد را بهصورت شفاف اندازهگیری میکند. وجود اهدافی واضح مثل «کاهش ۲۰ درصدی پسماند در پنج سال»، مسئولان و شهروندان را به پیگیری دستیابی به این اهداف وادار میکند (مصطفوی ثانی و سرآبادی تفرشی، ۱۳۹۸، ص۱۵۵ـ۱۹۴؛ اکبری و عبدالحسینزاده، ۱۴۰۳، ص۱۹).
نمونة اسلامی: در آموزههای دینی، احکامی مانند خمس و زکات، شاخصهای مشخصی دارند. خمس به یکپنجم مال تعلق میگیرد (انفال: ۴۱) و زکات نیز بر اساس نصابهای معین و مشخص وضع شده است (شیخ صدوق، 1413ق، ج۲، ص۶۰۴) که نشان از اهمیت شریعت به شاخصگذاری بهعنوان راهی برای دستیابی به اهداف میدهد. همچنین در روایات آمده است که شاخصة مصرف، «مصرف مقتصدانه» است (عیاشی، 1380ق، ج۲، ص۱۳).
کاربرد در کاهش پسماند: برای مثال، تعیین «شاخص ملی مصرف آب و انرژی» و «شاخص ملی تولید پسماند غذایی» و اعلام دورهای وضعیت کشور، مردم را در اصلاح رفتار مصرفی خود سهیم میکند.
10ـ2ـ3ـ3. معماری انتخاب یا مهندسی محیط فیزیکی
تعریف: این ابزار به طراحی محیط اطراف بهگونهای اشاره دارد که بدون اجبار، افراد را به سمت انتخابهای مطلوب هدایت کند. این رویکرد با تغییر در نحوة ارائة گزینهها یا طراحی فیزیکی فضاها، رفتار افراد را بهصورت ناخودآگاه تحت تأثیر قرار میدهد (OECD, 2017؛ نوروزی و عبدالحسینزاده، ۱۴۰۲، ص۴۲).
نمونة اسلامی: پیامبر اکرم فرمودند: «نانهایتان را کوچک کنید؛ زیرا با هر نانی برکتی است» (کلینی، 1407ق، ج۶، ص۳۰۳). این توصیه، یک تغییر فیزیکی در محیط انتخاب (اندازة نان) است که به کاهش اسراف کمک میکند. همچنین روایاتی که بر خرید گندم و آرد کردن آن توسط خانواده بهجای خرید نان آماده تأکید دارند (کلینی، 1407ق، ج۵، ص۱۶۶)، افراد را به سمت تولید نان بهاندازة نیاز هدایت میکنند.
کاربرد در کاهش پسماند: تغییر در طراحی سطلهای زباله، قرار دادن سطلهای تفکیک زباله در مکانهای عمومی و مشخص کردن دقیق نوع زباله برای هر سطل.
طراحی بستهبندی محصولات: ترغیب تولیدکنندگان به استفاده از بستهبندیهای کمتر یا قابل بازیافت.
نصب شیرهای آب هوشمند: در اماکن عمومی برای کاهش مصرف آب.
تسهیل دسترسی به مراکز بازیافت: افزایش تعداد و دسترسی آسان به مراکز جمعآوری مواد قابل بازیافت.
لازم به ذکر است که چند ابزار دیگر نیز امکان استفاده در حکمرانی نرم دارد که این مقاله به آنها نمیپردازد، از جمله فناوری اجتماعی، اصطکاک ایجاد کردن، تشویق یا تنبیه، یادآوری و تلنگر رفتاری.
نتیجهگیری
بحران پسماند ناشی از اسراف و مصرفگرایی است و نمیتوان آن را تنها با راهحلهای فنی حل کرد. مقاله نشان میدهد که آموزههای اسلامی با حرمت اسراف، چارچوبی قدرتمند برای مبارزه با این پدیده ارائه میدهند. این ابزارها نشان میدهند که حکمرانی نرم میتواند با بهرهگیری از آموزههای اسلامی در زمینة اسراف، بهطور مؤثری در کاهش تولید پسماند و اصلاح الگوی مصرف نقش داشته باشد. هرکدام از ابزارهای فوق با سازوکار خاص خود قادرند از ظرفیتهای دینی ـ اخلاقی موجود استفاده کرده و جامعه را در مسیر اعتدال و حفظ منابع سوق دهند. ترکیب این ابزارها با پیامهای قرآن و روایات میتواند به راهحلی جامع برای پدیدة اسراف و پسماند بدل شود.
- قرآن کریم.
- نهج البلاغه (1414ق). تصحیح صبحی صالح. قم: هجرت.
- ابنبابویه قمی، محمد بن على (شیخ صدوق) (1376). الأمالی. تهران: کتابچی.
- ابنبابویه قمی، محمد بن على (شیخ صدوق) (1378ق). عیون أخبار الرضا. تهران: جهان.
- ابنبابویه قمی، محمد بن على (شیخ صدوق) (1413ق). الخصال. قم: جامعة مدرسین.
- ابنبابویه قمی، محمد بن على (شیخ صدوق) (1413ق). من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
- ابنشهر آشوب مازندرانى، محمد بن على (1379ق). مناقب آل أبی طالب. قم: علامه.
- اکبری، ایمان و عبدالحسینزاده، محمد (1403). ابزارهای نرم حکمرانی و نقش آنها در ارتقای قانونگذاری. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی. مسلسل 19899.
- برقى، احمد بن محمد بن خالد (1371ق). المحاسن. قم: دار الکتب الإسلامیه.
- پایگاه اطلاعرسانی پژوهشکدة محیط زیست دانشگاه علوم پزشکی تهران (1402). روند تولید پسماند در جهان تا سال 2050 (بر اساس گزارش بانک جهانی). بازیابیشده از: https: //ier. tums. ac. ir/ZvHuo
- تمیمى آمدى، عبدالواحد بن محمد (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم. قم: دار الکتاب الإسلامی.
- تولید سالانه ۳۰ میلیون تن پسماند صنعتی در کشور (1396). ایسنا. بازیابیشده از: isna. ir/xcZ9LR
- چالدیینی، رابرت (1394). روانشناسی نفوذ: هنرمتقاعد کردن دیگران. تهران: رسا.
- حر عاملى، محمد بن حسن (1409 ق). تفصیل وسائل الشیعه إلى تحصیل مسائل الشریعه. قم: مؤسسة آل البیت(ع).
- رجائی، سیدمحمدکاظم و خطیبی، مهدی (1392). شاخص اسراف و معیارهای آن. قم: پژوهشگاه بینالمللی المصطفی.
- شهیدیپور، محمدتقی (1440ق). جلسة ۵ قاعدة الزام. پایگاه اطلاعرسانی استاد شهیدیپور. بازیابیشده از:
- https: //shahidipoor. ir/
- عرب حسینی، نیما (1396). شناسایی الزامات آمیختة خطمشی هوشمند و طراحی جعبة ابزاری جهت حمایت تاریخی از اجرای آن. پایاننامة دکتری، دانشگاه تهران.
- عیاشی، محمد بن مسعود (1380ق). تفسیر العیاشی. تهران: المطبعة العلمیه.
- کاشفالغطاء، جعفر بن خضر (1420ق). شرح الشیخ جعفر علی قواعد العلامه ابن المطهر. نجف اشرف: الذخائر.
- کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
- کوفى اهوازى، حسین بن سعید (1402ق). الزهد. قم: المطبعة العلمیه.
- مصطفوی ثانی، علی و سرآبادی تفرشی، حسین (۱۳۹۸). سنجش و کاربست شاخص ترکیبی عدالت اجتماعی اتحادیة اروپا در ایران. مطالعات و سیاستهای اقتصادی، 155ـ194.
- نجفی رستاقی، حیدر و عرب حسینی، نیما (۱۴۰۱). فراترکیب مطالعات حوزة فناوری نرم، حرکت بهسوی رویکردی نوین در حل مسائل اجتماعی و حکمرانی. سیاستنامه علم و فناوری، 89ـ107.
- نجفی، محمدحسن (1421ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام (ط جدیده). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- نراقی، مولى احمد بن محمدمهدی (1417ق). عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزة علمیۀ قم.
- نفیسی، علیرضا (1395). درآمدی بر سیاستهای تغییر رفتار. تهران: شورای عالی انقلاب فرهنگی.
- نوروزی، میکائیل و عبدالحسینزاده، محمد (1402). گونهشناسی ابزارهای رفتاری در عرصة حکمرانی و کارکرد آن در ارتقای نظام قانونگذاری. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، مسلسل 19619.
- ورام بن أبى فراس، مسعود بن عیسى (1369). مجموعه ورام. مشهد: بنیاد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى.
